Англиядағы дипломатиялық қызметтің пайда болуы

Главная » Рефераттар » Англиядағы дипломатиялық қызметтің пайда болуы

Британ корольдігі ең бірінші болып, Англия дипломатиясында, тарихында жаңа бетті аша отырып дипломатиялық өкілдерді шетелге жіберген. Нидерланд және Даниядан кейін Ұлыбритания үшінші кезекте шетел дипломаттарының иммунитеттерін мойындап, дипломатиялық құқықтың қалыптасуына өзіндік үлек қосты. Ерте кезден, XVI-XVII ғасырларда, Ұлыбританияда сыртқы байланыстармен айналысатын жеке кәсіби мемлекеттік қызмет сферасы қалыптаса бастайды. Англияның дипломатиялық қызметінің тарихы терең тарих қойнауымен астасып жатыр. Дипломатиялық қызмет мекемелерінің, олардың бастапқы құрылғанынан бері, әсіресе, корольдік билікке байланысты болды. 1377 жылы монарх өзге де істермен қатар сыртқы істермен айналысу үшін хатшы қызметін тағайындайды. Ал 1540 жылы VIII Генрих Тюдор ерекше дипломатиялық істерді атқаратын 2 хатшы тағайындайды [1,с.21].

Ғасыр өткеннен кейін хатшылардың қызметі, қандай мемлекетпен қарым-қатынасқа түсу қажеттігіне байланысты кеңейе түседі. 1660 жылдан бастап хатшыларға ресми атақ берілетін болады. Оның біреуіне мемлекеттік хатшы болып, Солтүстік департамент (герман мемлекеттерімен қатынас, Нидерланд, Солтүстік Еуропаның бірқатар елдері және Ресей қоса есептегенде) істері бойынша қызмет атқаратын болса, келесі хатшы – мемлекеттік хатшы болып Оңтүстік департамент (батыс Еуропаның католиктік елдері, Швейцария, Осман империясы және өзге де елдер) істері бойынша қызметке тағайындалды. Әлбетте, хатшылардың  орынбасарлары мен кішігірім шенеуніктер аппараты құрылады. Бұл жылдардағы кадрлардың кәсіби біліктілігі туралы сөз қозғауға тура келмейді, өйткені дипломатиялық қызметке іскер қабілеттеріне қарап емес, корольдің айтуымен тағайындалатын.

Осындай жағдай III Вильгельм (1689-1702жж.) билік еткен тұсқа дейін жалғасты [1,с.21-22]. Әсіресе,  III Вильгельм кезінде жұмыс атқару формасы бар және кәсіби  дипломатиялық аппараттың негізі қаланды. Дипломатиялық қызметке тағайындау кезеңінде Лондонда және шетелде де король претенденттердің (осы себепке байланысты қызметке көбіне дипломатиялық қызметте тәжірибесі бар Голландықтар қабылданған) халықаралық тәжірибе, білім, іскерлік қабілеттерін ескерді. Лондондағы мемлекеттік департаменттер мен шетел өкілдіктерімен хат алмасу жолға қойылып, ең бірінші оны түсіну және қарастыру басталады. Дипломатиялық мәселелерді шешуге лордтар палатасы да қосылып 1688 жылғы «ұлы революциядан» кейін  бюджеттік сұрақтарды шешуге құқық алған олар, сыртқы істер акцияларында қарайтын болды [1,с.22]. III Вильгельмнің белсенді сыртқы саясаты мен дипломатиясы аз уақыт көлемінде Ұлыбританияның жетекші ұлы державалардың қатарына қосылуына ықпал етіп, дипломатиялық аппараттың модернизациялауына серпін берді.

.

Ағылшын дипломатиялық және консулдық қызметінің дамуы 1303 жылғы Көпестік хартиядан (Carta mercatoria), I Эдуардтың билік еткен соңғы жылдарында бастау алады [2,с.137]. Осы хартия бойынша Лондонда орналасқан резиденцияда, отандық және шетелдік көпестер арасындағы даулы мәселелер шешетін сауда істері бойынша сот төрешісі (Justiciarius mercatoribus) тағайындалатын болған. IV Генрих 1404 жылғы Вестминстерлік хартия бойынша ганзей қалаларында орналасқан ағылшын көпестеріне, өз араларында корольдің атымен үкім шығаратын сауда ісі жөніндегі басшыларды (Gubernatores mercatorum) сайлауға  құқық берді. 1406 жылы бұл артықшылық Нидерландыдағы және 1408 жылы Скандинавиядағы елдерге де таралды. 1485 жылы III Ричард өзге елдердің тәжірибесіне сүйене отырып Пизада консулды тағайындайды. Оның есімі, Лоренцо Строцци болды [2,с.138].

Шотландияда V Яков тұсында 1503 жылғы парламент актісінде сақтаушы (Conservation),  оны консул деп те атаған, теңіз артындағы шотландық көпестер арасында соттау құқықын берді. 1535 жылғы бір құжатқа сүйенсек, оның резиденциясы Фландияда орналасқан екен.Сауда экспедициялары кезінде, 1511 жылы Лондонда, Бристольда, Саутгемптонда Левант елдеріне, Хиос аралдарында Эгей теңізіндегі консулдық қызмет тағайындалған болса, 1513 жылы  VIII Генрих тұсында жергілікті көпесті өмірлік консул қызметіне тағайындаған болатын.

Тұрақты дипломатиялық миссиялар дәл Франциядағыдай  Англияда Тюдорлар билік еткен уақытта пайда болды. Осы тұста айта кету қажет, 1496 жылы Венеция Лондонда тұрып жатқан 2 көпесін, «елшілердің көмекшісі» және оларға қалыптасқан кезеңдегі істерді жүргізуді тапсырған. Өйткені «Британ аралдарына дейінгі жол өте қауіпті әрі тым  алыс» [2,с.138-139].

.

Англияның ең бірінші әрі тұрақты хабаршысы Джон Стайл болды, оны Генрих VII 1505 жылы Католик Фердинанд сарайына Арагонға жіберді. Нидерланд монархына жіберілген бұрынғы флорентиялық Томас Спинелли секілді, Стайл қалың бұқара ортасынан болатын. Күмәнданғыш әрі сақтанғыш VII Генрих тұрақты хабаршылар ретінде, ақпаратты тез табатын, сонымен қатар керек жағдайда орнынан алып тастауға болатындай адамдарды тағайындаған еді [2,с.139].

VIII Генрих (1509-1547жж.) тұсында жаңа тұрақты миссиялар тағайындалды. 1510 жылы король Католик Фердинад сарайында өзінің елшісі ретінде Роберт Уингфилды тағайындады. Сэр Роберт 1571 жылға дейін  Фердинандпен мұраға қалдырылған испан тағының мұрагері V Карл тұсында қызметін атқарған болатын. Оның ағайындылары, сэр Ричард және сэр Хемфри Уингфилд та корольдің дипломатиялық қызметінде болған. 1517 жылы Томас Спинелли өзінің өмірінің соңы 1522 жылға дейін, Испанияның тұрақты елшісі болған. 1520 жылы екі мемлекет арасындағы тұрақты елшілерді алмасу бастамасы туралы  VIII Генрих пен V Карл келісімге келеді. 1518 жылы VIII Генрих доктор Николас Уэсті және сэр Томас Болейнді Париждегі тұрақты елші қызметіне тағайындаған болатын [2,с.139].

Шетел хабарламасын жүргізу үшін ағылшын корольдері орта ғасырдан бері келе жатқан «клеркті» (Clerk) әрі діни ғалым болған тұлғаның қызметіне сүйенген. III Генрих тұсында 1253 жылы клерк алғаш рет хатшы деп аталып, ал II Ричард (1377-1399) кезінде «король хатшысы» деген титул енгізілген енді [2,с.139-140].

Алайда, 1539 жылы ғана VIII Генрих билік еткен кезеңде, король хатшысының міндеттері 2 тұлға арасында бөлініп, олардың қызметтері Франциядағыдай шетел істерімен ғана шектелді. Ұлыбританияда Франция мемлекетіндей II Генрих тұсында, екі хатшы міндеттері географиялық принцип бойынша бөлінді деп ойлауымызға болады. Бірақ, негізгі бөліну Оңтүстік және Солтүстік департамент болып ғасыр өткеннен кейін ғана жүзеге асты. Сыртқы істер мәселелері бойынша екі мемлекеттік хатшылық департаментінің бөліну I Яков билік еткен тұста қолға алынды. Осындай бөлінуге түрткі болған, сол кезеңде «отыз жылдық» соғыстың басталуы еді. Әрбір қызметтегі шенеунік нейтрал елдің өкілі ретінде жауласып жатқан мемлекеттердің өкілдері, тарихи оқиғалар, мәселелер арқылы көптеген тәжірибе жинады.

Ағылшын Сыртқы Істер Министрлігі туралы еңбегінде елші сэр Джон Тиллей, басында атап өткен жағдай болған шығар, бірақ кейінірек екі мемлекеттік хатшының біреуі – ішкі дипломатиялық қызметпен, ал екіншісі – қауым алдына шыққан деп өз ойын айтады [2,с.141]. Бірақ уақыт өткеннен кейін әрбір мемлекеттік хатшыға орынбасар тағайындалады. Алғашында, бұл аталған қызмет қазіргі уақыттағы тұрақты немесе министрдің орынбасары қызметіне ұқсамаған. Ол қызмет көбіне қазіргі министрдің жеке хатшысы қызметімен пара-пар болды. Атап өтетін жағдай, осындай қызметке иеленген алғашқы тұлға Ұлыбританиядағы ағылшындық емес, неміс ұлтының өкілі болатын.

1640  жылы екі мемлекеттік хатшылардың міндеттер шеңбері бөліне бастайды. Солтүстік департамент – Франциямен, Голландиямен, Германиямен және балтық елдерімен хат алмасуды жүргізсе, ал Оңтүстік департамент – Испания, Фландрия және Италиямен хат алмасуды реттеді. Иеліктері Балкан түбегінен Венгер жазығына дейінгі кең ауқымды алып жатқан Оттаман империясымен қарым-қатынасты жүргізу істерімен, Левантиялық сауда қоғамы айналысты.

Отар елдермен хат алмасудың көптігі 1768 жылы, тек қан отарлардың істерімен айналысатын  үшінші мемлекеттік хатшылықты құруды қажет етті. Алайда, он төрт жыл бойы екі мемлекеттік департамент елдің ішкі және сыртқы істерімен айналысуды жалғастырды [2,с.150]. 1782 жылы ғана маркиз Рокингемнің  үкіметі уақытша билікке келгенде міндеттердің бөлінуі орын алды. Ішкі істер министрлігі (Home Office) деген атқа ие болған, Оңтүстік департаментке ішкі істермен айналысу тапсырылса, ал Сыртқы істер министрлігі деп аталған (Foreign Office) Солтүстік департаментті Чарльз Джеймс Фокс басқарды.

Осындай түрде қызметтердің бөлінуіне француз одақтастарымен келісе отырып Лондондағы үкіметпен бейбіт келісімді дайындауға келген америкалық өкілдер: Бенджамин Франклин, Джон Адамс және Джон Джей ықпал еткен. Сол кезеңде  Лондонда бөлініп кеткен он үш отар елдермен қалай іс жүргізу туралы  сұрақ туындаған: алдыңғы уақыттағыдай отарлардың мекемесімен немесе шетел державасымен – Сыртқы істер министрлігі айналысатын болды.

1961 жылғы дипломатиялық қызмет туралы Вена конвенциясында «мемлекеттер және тұрақты дипломатиялық өкілдіктер арасындағы байланыс өзара келісім арқылы жүзеге асады» деп көрсетілген [3,с.2].

1815 жылғы Вена конгрессіне дейін Англияда мойындалған дипломатиялық қызмет болмаған. Лорд Стретфорд-де-Редклиф өз сөзінде: «Мен дипломатиялық қызметке қабылданғанда, ол әлі қалыптаспаған болатын», — деп атап көрсеткен [4,с.116.]. XVIII ғасырда тек қана 2 мемлекеттік департамен болған: солтүстік және оңтүстік. Бірақ, бұл екі департамент сыртқы және ішкі істермен жүйелі түрде жұмыс істемеді. Питт премьер-министр қызметіне тағайындалғанда, оның канцеляриясында 2 көмекші хатшысы және тоғыз шенеуніктері болып, барлығы сан түрлі міндеттер атқарған. 1782 жылда солтүстік департамент шетел департаменті, ал 1790 жылы бұл департамент Даунинг-стритқа ауысқаннан кейін, Ұлыбританияның сырт қы істер министрлігінің негізі қаланған болатын [4,с.117].  Жылына 1500 фунт стерлинг жалақысы бекітілген, министрдің тұрақты көмекшісі қызметі тағайындалады. Оған бас клерк, 2 үлкен клерк, 9 кіші клерк латын тілінен хатшы және хаттарды оқушы көмектесетін. 1822 жылы бұл аппарат кеңейіп, шетел миссияларына жіберілетін шенеуніктердің штатын құруда алғашқы қадамдар жасалды.

Бұл кезеңге дейін елші оған жеке ұсынған жас мамандардан қызметкерлерді тағайындайтын болған. Мемлекет жас мамандарға жалақы төлемейтін, бірақ кей жағдайларда елшінің жалақысынан сыйақы тағайындайтын. Олар елшілікте өмір сүріп, сол кезеңдегі аталған «елшінің жанұясы»-на  кірген  [4,с.118].

Осындай іріктеу жүйесі XIX ғасырдың соңына дейін сақталған еді. Виктория королеваның билік еткен тұсында, 16 жыл бойы елшілікте еш жалақысыз еңбек еткен қызметкерді кездестіруге болатын. 1918 жылдың өзінде дипломатиялық қызметке түсуші жас маман, кем дегенде 2 жылда өзіндік табысы 400 фунт стерлингке жететіндей болуы шарт болды. 1914 жылғы Макдонелл комитетінің ең маңызды ұсынысы — осы шарттарды жеңілдетуге бағытталды және 1920 жылы жанама салық мөлшері өсіп, кіші  дипломатиялық қызметтегілер өзіндік табысы болмаса да, өмір сүруіне жағдай жасалды [4,с.118-119].  Бұл – дипломатиялық қызметтің демократизациялануы еді.

.

Алғашында Ұлыбританияның дипломатиялық қызметінде атташені қызметіне тағайындау және таңдау сыртқы істер министрінің қолында болды. Жалғыз ғана шарт – екіайылық тексеру мерзімінен өту және жылына жалақысы 400 фунт стрелингтен тұру болды. 1856 жылдан бастап Кларендон алғашқы емтихан ретінде француз тілін және жазуын жетік меңгеруді талап етті. Лорд Грэнвил тұсында тапсыру емтиханы (қабылдау) конкурс ретінде жүргізілетін болды [4,с.119].  1871 жылы іріктеу комитеті, дипломатиялық қызметте – егерде Оксфорд немесе Кембридждің дипломы бар маман тапсырушы болса, жазба мәдениеттілігі ғана тексерілетін болды. Бірақ бұл ұсыныс қолдау тапппады. Ал 1905 жылы лорд Ленсдаун қызметке тапсыру жүйесін өзгертті. Ол үміткерлер министрлікке немесе шетел мекемелеріне тапсыратын емтихандардан өтуі тиіс, ал ең бастысы француз және неміс тілінің жетік меңгергені болды. Кезекті реформа лорд Греймен жүргізіліп, ол әртүрлі мекемелердің өкілдерінен тұратын комиссия құрып, үміткерлерді тағайындау істерімен айналысатын жеке хатшының жұмысын осы комиссияға жүктеді. 1918 жылға дейін сыртқы істер министрлігі және дипломатиялық қызмет әртүрлі ұйымдар деп есептелді, сөйтіп үміткер екеуінің арасынан таңдай жасауы керек болды. 1918 жылдың шілдесінде лорд Сесиль қауымдар палатасына болашақта 2 бөлім бір ұйым болып бірігеді және ол шетел қызметі деп аталатын болады деп хабарлаған [4,с.119-120]. Сонымен қатар, лорд мүлік цензін алып тасталды деп жариялады. Питтің уақытынан бері британ дипломатиялық қызметіне осындай өзгерістер енгізілген болатын. Англияның дипломатиялық қызметінің қалыптасу және даму тарихы нәтижесінде өзіндік ерекшеліктері қалыптасты. Британ дипломатиялық қызметінің ерекшеліктері:

  • дипломатиялық қызмет айрықша мемлекеттік қызмет болып, өзіндік іріктеу ережесі бар, қызмет баспалдағы және жеке кадрлық сипаттамаларға ие қызмет;
  • қызметке қабылдану үшін үміткерлер ерекше квалификациялық емтиханнан және міндетті ашық конкурстан өтуі қажет;
  • барша үміткерлерге тең мүмкіндіктер жарияланғанына қарамастан, Ұлыбританияның дипломатиялық қызметі өзіне тән тарихи және элитарлық сипатқа ие;
  • дипломатиялық қызметкерлердің жұмысы кәсіби негізбен ұйымдасқан, яғни жалдаушымен (мемлекетпен) ұзақ мерзімді контрактіге келіседі және кәсіби даярланған кадрлардың бәсекелік жағдайда қызметімен жоғарылауы қамтамасыз етіледі [5,б.84-85].

 

 

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.