Қазақ философиясының ерекшеліктері

Главная » Рефераттар » Қазақ философиясының ерекшеліктері

Қазақ философиясы дүние мен адамның қатынасындағы әмбебапты негіздерді зерттейді. Оларды өзара байланыстырып, қабыстырып тұрған тетік — мәдениет, ал ол қашанда этникалық сипатта болады. Егер философия мәдениеттің рухани мәйегін, өзегін, күре тамырын құраса, онда әрбір этномәдениеттің өзіндік философиясы бар екендігі анық. Осыдан әлемде қанша ұлттық жетілген мәдениеттер бар болса, сонша ұлттық философиялық жүйелердің болатындығы анық дәлелденеді. Ұлттық философияда ұлттық мәдениет өз қисындылығына жетеді. Бұл арада философия мен жеке ғылымдардың арасындағы айырмашылық анық көрініс табады. Табиғаттану ғылымдарынан өзгеше философия, (метафизика) пәні физиканың арғы жағында жатыр. Айталық, неміс химиясы жоқ, бірак иеміс философиясы бар. Философтын ойы бойынша, негізінен алғанда, Жаңа дәуірге -машиналық индустрия пайда болғанға дейін — қазақ жеріндегі ең тиімді шаруашылық формасы көшпелі мал шаруашылығы болды. Сондықтан, біздің арғы бабаларымыз мыңдаған жылдардың шеңберінде осы іспен айналысты. Ол, біріншіден, табиғатқа бас июді, оған табынуды талап етті — қазақ халқы баска да Шығыс халықтары сияқты ешқашанда табиғаттың патшасы болу, оны өз еркіне сай етіп кайта өзгерту мақсатын өз алдына койған жок. Сондыктан, қазіргі тілмен айтқанда, ежелден казақ халкының экологиялық санасы биік болды, оған тән саяси формалар — соғыс демократиясы, әрі кеткенде — алғашқы феодалдық қатынастар, дамыған феодализм қазақ жерінде ешкашанда болған жоқ, ол көшпелілік шаруашылық формасының табиғатынан шығады. Екіңшіден, қазақ философиясында онтологиялык (болмыс) және пюсеологиялық (дүниетаным) мәселелерден гөрі адам мәселесіне көбірек көңіл бөлінеді; Үшіншіден, адам мәселесі, қазіргі тілмен айтқанда, көбіне экзиетеициалдық тұрғыдан қаралады және ол көшпелілік өмір туған жеріннің ұлан-ғайыр уакыт пен кеңістік әлемінде жалпы дүние болмысымен барынша бауырластығына сену көркемдік таным игілігінін манызды бір шарты болып табылады. Кешегі мен бүгінгінің бәрін аялап, адамзат ұрпағын бір-бірімен сабақтастырып жатқан дей алмаймыз. Бұл дүние — нақты құбылыс пен адам бауырластығынан туатын шындық.
Төртіншіден, көшпелі халықтың арасындағы әлеуметтік айырмашылықтар аз болғандықтан теңдікке негізделген әділеттілік құндылығы. Сондықтан да бүгінгі таңда жүріп жатқан қайта әлеуметтік топталу — рестратификация — (аса байлармен қатар кедей, қайыршылардың пайда болуы) адамдардың жан дүниесінде ауыр жарақаттар қалдыруда; Бесіншіден, байлыққа жетуден гөрі ар-намысты жоғары ұстау — бұл да халықтың қанына терең сіңген құндылық болып табылады. Онымен тығыз байланыста бар нәрсеге қанағат ету де қазаққа тән нәрсе; Алтыншыдан, ұжымдық мүддені жеке мүддеден гөрі жоғары ұстау — ол да көшпелілік өмір салтынан шығатын құндылық; Жетіншіден, өне бойы көшіп-қону барысында әрқашанда неше-түрлі қиындықтарды, қауіп-қатерлерді бастан кешуге тура келеді — ол ерлікті, батырлықты қасиет етуді талап етеді. Сондықтан, беске келгенде жылқының жалында ойнап, 14-15-ке келгенде батырлықты армандап, біздің бабаларымыздың көбі 20-25-індс елін аман сақтау жолында өмірлерін қия білген. ¥лы Отан соғысында қазақ азаматтары осы ұлттық қасиетті бүкіл әлемге айқын көрсетті. Қазақ халқының дербестігін көтере алмай жүрген кейбір арам пиғылды саясаткерлер оны білуі қажет; Сегізіншіден, көшпелінің өмірі қысқа, өне бойы қауіп-қатерлерден, соқтығыстардан тұрғаннан кейін ол күнбе-күнгі өмірді бағалап өмірден алудан гөрі болуды жаратқан. Әрбір күнді той-думанға айналдыру, өзін шешен сөзбен, даналықпен көрсете білу, неше түрлі сайыстарға қатысу, «сегіз қырлы, бір сырлы болу» — бабаларымызға тән нәрселер болған; Тоғызыншыдан, дүниеге, басқа халықтарға деген ашықтық, киналғандарға риясыз қол ұшын беру — бұл да біздің халыктың керемет қасиеттерінін бірі; Оныншыдан, көшпелілердің негізгі құндылықтарының бірі — ата-ананы, үлкендерді сыйлауы. А. Қасабек қазақ философиясының басқа да бітімдік ерекшеліктеріне назар аударады. Ақындар мен жыраулар, саясаткерлер мсн батырлар, хандар мен қолбасшылар, айтыскерлер мен ертекшілер, билер мен серілер — бәрі де өздері өмір сүрген заманның объективті құбылыстарын тілге тиек етіп, жалпы алғанда жоғарылай даму тенденциясы шеңберінде қазак халқының қоғамдық, саяси, мәдени, сайып келгенде, философиялық ойлау жүйесінің құрылымын жасады. Олар — анайы реализм, білімнің негізгі жақтары, еркіп ойлау, денстік және пантеистік көзқарастар, адамгершілік, ізгілік, имандылық, зорлық-зомбылыққа карсы күресу, құқтың саяси және философиялық жақтары, мемлекет, қоғам, жеке адам мәні, тағы басқалар еді. Осы аталған көзқарастар сыңаржақтыққа, консерватизмге, тоқыраушылыққа және білімсіздікке, қазақ халқының прогрессивті дамуына кедергі болатын басқа да кемістіктерге қарсы бағытталды. Мұны да қазақ философиясынын қалыптасуы мен дамуының өзіндік ерекшелігі деп атап айтуға болады.
Қазақ халқының философиялық дүниетанымын танып-білу үшін философиялық пен қарапайым саналардың арақатынасы мәселесінің басын ашып алуымыз қажет. Философиялық әдебиетте қарапайым сананы эмпирикалық тәжірибе, эмпирикалық сана, эмпирикалық біліммен шектейтіи көзқарастар кездеседі. Бүл пікірлермен келісу қиын. Әрине, эмпирикалық білім қарапайым санадан төмен, оның құрамдас бөлігі ғана. Қазақ философиясын зерттеуші Г. Нұрышева атап өткендей, эмпирикалық түсінік эмпирикалық фактіні адам санасында жай бекітіп кана кояды, ал карапайым сананың ауқымы мен мүмкіндігі мол, оның жалпылап, корыту қабілеті бар. Бірақ бүл қорыту философиялық-ғылыми емес, қарапайым деңгейде гана. Белгілі философ О.Л.Сегізбаев атап көрсеткендей, «философиялық сапа — фактілерді біліп қою ғана емсс, сонымен бірге тожірибенІц иәтижелерін түсіиіктер түрінде қорыта білу. Қарапайым сана, әрине, оны жасай алмайды. Сондықтан да қарапайым сана тәжірибені нақты-сезімдік бейнелерде белгілей отырып, философиялық сананың негізін қалыптастырады десек дұрыс деп ойлаймыз. Осыдан келіп қарапайым сана мен философиялық сананы бір-біріне карама-карсы қоюдың қисынсыз екені түсінікті. Жазбаша философиялық шығармалар қазақта кейінірек пайда болды, ал оған дейін қазақ халқы өзінің философиялық ойларын всрбальдық формаларда бсйнеледі. Рухани дамудын вербальдық кезеңін жер бетінде өмір сүріп отырған халыктардыц барлығы да басыиан кешкеп, себебі адамды коршаған ортаның озі вербальды. Адам создің көмегінсіз, тек елестету арқылы объектілер мен олардың арасындағы қатынастарды есінде сақтап қала алмас еді». Қазақ халқының философиялық дүниетанымын арнайы зерттеген ғалым О.А. Сегізбаев қазақтардың ой қызметінің алғашқы кезеңдеріндс дүние мен оны түсіну туралы ақпаратты жинап, сақтайтын және жалғастыратын коммуникативтік функцияны аткарғап модельдік-бейнелеу (тасқа қашалған суреттер) меп символдық-белгілік (тацба-ру белгілері) жүйелердің орнын басқан вербальды-дискурсивті ойлау орта ғасырларда қалыптасқанын айтып, «еиді басты рөлді халықтың ауызекі тілі атқара бастады, бірақ бұл тұрмыстың коммуникация функциясының аумағынан шықпайтын тіл емес, адамдардың араласуының шығармашылық формасына тән дискурсивтік, яғни пайымдық тіл еді. Вербальды-дискурсивті дамудың нсгізгі құралы — тіл, дыбыстық сөз», — деп атап көрсетеді. А. Қасабек қазақ философиялық ойының келесі бір ерекшелігі деп оның шынайы патриотизмін, халқына сүйіспеншілігін, оның бақыты, мүддссі және болашағы үшін күресуге және оған жету жолдарын өз қадірінше анық, жан-жақты көрсете білуі дер едік. Бүл айтқандардан қазақ философиясы басынан~ақ аяғынан тік түрған, бірден қалыптасып кеткен жүйе деген пікір тумаса керек. Біртүтас козқарас, дүниені жан-жақты таиып-білу, оның зандылық-тарын, таным процесін, әлеуметтік мәселелерді дүрыс түсіну, ойлау түрлерінің жүйесін апықтау — соңғы ғасырлардың үлесіне тиеді. Дегенмен халықтың ақындық шығармашылығында қоршап түрған табиғат пегі әлеуметтік орта туралы ойлаудын біршама жиынтығы болды. Олар, негізінен, кездейсоқтық, жүйесіздік қа-сиетке толы бір қалыпқа сыя бермеуі мүмкін, бірақ адамдардың бай практикалық өмірін, халық даналығьш көрсететін философия-лық мопі бар еді. Ойлау тосілі срекшс, шығармашылық жолы мен шығармалардың сақталуы ауыз әдебиетіне сай, тез жаттап алу, оны есінде сақтау және үрпақтан-үрпакқа өзгертпей, жоғалтпай жеткізу — бұл философия тарихындағы ғажап қүбылыс2. Әрине, халықтың мыңдағаи жылдар шеңберіпде бойыиа жинаған көп қадір-қасиеттерінің ішінен біз негізгілерін ғана көрсеттік. Енді келесі мәселеге — қазақ философиясының срекшеліктеріне тоқталу-ға мүмкіншілік пайда болды. Қазіргі кезде тарихи-философиялық ғылымның көптеген хэлық-тардың философиялық мүраларын зерттегсн тожірибесі үлттык философиянын қалыптасуы, дамуы және негізгі бағыттары туралы, оларды зерттеудің теориялық жоне методологиялық мәселелері жөнінде жиынтықталған, жалпы ойларды тұжырымдауға мүмкіндіктер береді. А. Қасабек қазак философиясының тарихы — халық тарихының ең маңызды қүрамдас бөліктерінің бірі дейді. Онда ғылыми таным процесі мен халықтың идеялық ізденістері, бай тарихы мен үлттық ойлау айшықтары корініс тапқан. Қазақ философиясы халқымыздың тарихын жан-жақты түсіну үшін үлкен негіз және әдістемелік құрал Ол қоғамдық сананың басқа да түр-лерімен тығыз байланыста, сондықтан оны зерттеп, үйренбейінше қазақ ғылымының тарихын, саяси идеологиясын, өнерін, шықпайтын тіл емес, адамдардың араласуыныи шығармашылық формаеына тән дискурсивтік, яғни пайымдық тіл еді. Вербальды-дискурсивті дамудың негізгі құралы — тіл, дыбыстық сөз», — деп атап көрсетеді. А. Қасабек қазақ философиялық ойының келесі бір ерекшелігі деп оның шынайы патриотизмін, халқына сүйіспеншілігін, оның бақыты, мүддесі және болашағы үшін күресуге және оған жету жолдарын өз қадірінше анық, жан-жақты көрсете білуі дер едік.
Бүл айтқандардан қазақ философиясы басынан-ақ аяғынан тік тұрған, бірден қалыптасып кеткен жүйе деген пікір тумаса керек. Біртүтас козқарас, дүниені жан-жақты танып-білу, оның заңдылықтарын, таным процесін, әлеуметтік мәселелерді дұрыс түсіну, ойлау түрлерінің жүйесін анықтау — соңғы ғасырлардың үлесіне тиеді. Дегенмен халықтың ақындық шығармашылығында қоршап түрған табиғат пен әлеуметтік орта туралы ойлаудын біршама жиынтығы болды. Олар, негізінен, кездейсоқтық, жүйесіздік қасиетке толы бір қалыпқа сын бермеуі мүмкін, бірақ адамдардың бай практикалық өмірін, халық даналығьш көрсететін философия-лық мопі бар еді. Ойлау тәсілі ерекше, шығармашылық жолы мен шығармалардың сақталуы ауыз әдебиетіне сай, тез жаттап алу, оны есінде сақтау және ұрпақтан-ұрпакқа өзгертпей, жоғалтпай жеткізу — бүл философия тарихындағы ғажап қүбылыс2. Әрине, халықтың мыңдағаи жылдар шеңберіпде бойыиа жинаған көп қадірқасиеттерінің ішінен біз негізгілерін ғана көрсеттік.

Загрузка...

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.