Қазақ хандығының өркениеттік негіздері

Главная » Рефераттар » Қазақ хандығының өркениеттік негіздері

Кез келген халықтың төл тарихы оның шығу тегіне, мемлекетінің қалыптасуына жəне оны қалай сақтап қалуына байланысты. Əлемде мыңдаған тілде сөйлейтін халықтар бар, ал мемлекеттер саны 200-ге жетер-жетпес. Əрине, бүгінгі адам өмірінің қажеттілігін қамтамасыз ететін ХХІ ғасырда өз мемлекетіңмен жету ол бақыт. Біз бүгінгі Қазақстан жеріне бүкіл батыс Еуропа немесе бес Францияны сыйғыза алатын дүниежүзінде жер көлемі жағынан 9 орынды иемденетін мемлекеттің мұрагері болып отырмыз. Мұндай байлықты сақтап қалу тек өр мінезді, еркіндікке деген рухы мықты халықтар ғана жасай алатындығын тарих дəлелдеді. Күні кеше тіпті, Кеңес билігі тұсында мұндай мəселені айтпақ түгілі, ойлауға да мүмкіндік жоқ еді. Қазіргі таңда мемлекетіміздің ғасырларға татитын тарихына үңіліп, жеңімпаз халық екенімізге көз жеткізуге əбден болады.

Мемлекет дегеніміз, біздің түсінігімізше, нақты аумақта бір немесе бірнеше халықтың басын біріктіруші, мүдделерін қорғаушы саяси-құқықтық жүйе. Бұл жүйенің пайда болуы да, ондағы басқару тетіктерінің қалыптасуы да ұзақ мерзімді қажет етеді. Табиғи-географиялық орта, одан туындайтын шаруашылық-мəдени тип, тарих үдерісі халықтың болмысын даралауға қалай əсер етсе, мемлекеттің табиғатын анықтауға да соншалықты ықпал етті деп есептейміз [1]. ХҮ ғасырдың екінші жартысында (1465-1466 жж.) Қазақ хандығы Еуразияның ұлан-ғайыр даласында кем дегенде екі мыңжылдық тарихты артта қалдырған сонау сақ дəуірінен бастау алып, түркілермен жалғасқан мемлекеттер мен заңдардың қасиетін, мəнді белгілерін, қағидаларын, салт-дəстүрін, əдет-ғұрпын қабылдай, бойына сіңіре, жетілдіре жалғастырып, өзіне ғана тəн қадір-қасиетімен, даралануымен алғашқы қадамын жасады. Байқап отырғанымыздай, біздің ұлттық мемлекетіміз жай жерде ешқандай негізсіз қрыла салған мемлекет емес, ғасырлар Қазақстан территориясындағы ғасырлар бойғы мемлекеттік үдерістің заңды туындысы екеніне көзіміз жетіп отыр. Сол кезде Моғолстан ханы Есен-Бұға еншілікке берген Шу мен Талас өзендерінің арасындағы алақандай Қозыбасы деген жерде қазақтың алғашқы хандары Керей жəне Жəнібек Қазақ хандығының шаңырағын құрды. Əлем картасында «Қазақ хандығы», «Қазақстан» деген ұғымдар еніп, дүниежүзіне белгілі болды. Байқап отырғанымыздай, Жəнібек пен Керей хандармен жай ғана тайпалар тобы емес, олар құрған мемлекеттің негізін құрайтын рулар мен тайпалардың бірлестігі көшіп келді.

Ғылыми ортада Қазақ хандығының құрылу мерзіміне байланысты ғалымдар тарапынан түрлі пікірлер айтылып, соңғы уақытқа дейін нақты құрылған жылын анықтай алмай келдік. Дегенмен, сол кезде жазылған тарихи құнды еңбектің нəтижесінде бұл мəселе түпкілікті шешілді. Ол ХҮ ғасырдың белгілі тарихшысы Мұхаммед Хайдар Дулатидың Тарихи-Рашиди еңбегі. Онда хандықтың құрылуы жайында мынадай мəліметтер келтірілген: «Сол заманда Əбілқайыр ханның Дешті Қыпшақ даласына түгелдей билік жүргізіп отырған кезі еді. Жошы ұрпағының сұлтандары жорық жасап, Жəнібек хан мен Керей хан одан қашып, Моғолстанға кетіп қалған еді. Есенбұға хан оларды құрметтеп қарсы алып, қоныстануға Моғолстанның батыс жағындағы Шу өзені алқабындағы Қозыбасыны берді. Олар бұл аймақта тыныш өмір сүрген. Əбілқайыр хан қайтыс болған соң өзбек ұлысы бір-бірімен шайқасып, араларында үлкен келіспеушілік туды. Жұрттың көпшілігі Керей хан мен Жəнібек ханның жанына кетіп қалды. Олардың саны екі жүз мың адамға жетті, оларды өзбек- қазақ деп атай бастады. Қазақ сұлтандарының алғашқы билік жүргізуінің басы 870 (1465-1466) жылдан басталады (Алла жақсы біледі). 940 (1533-1534) жылға дейін қазақтар Өзбекстанның көп бөлігіне иөз иеліктерін толық жүргізген еді» — делінген [2]. Мемлекеттіліктің тағы бір тетігі – оның нысандары, рəміздері қалыптаса бастады. Көшпелі қазақтарда əскери жарақ болған, даусыз бұйымдарының бірі – ту мен буыншақ. Жалаулар екі міндет атқарды, олар аса мəнді киелі нысан болды жəне шеру мен шайқаста əскерлерді басқарудың тиімді құралы ретінде қолданылды. Əрбір рудың, əр ұлыс сұлтанының, əрбір ханның туы болған. Қалыптасқан дəстүр бойынша бір ханда тоғыз туға дейін болуы керек екен. «Тоғыз тулы хан» дегенде көз алдына құдіретті билеуші келген [3]. Бұл тұжырымдарымыздың дəлелі жуырда Халықаралық Түркі Академиясының төрағасы Дархан Қыдырəлі бастаған өкілдерінің ғылыми-зерттеу мақсатында Қытайға арнайы іс-сапармен барған кезде табылған мəліметтер. Онда қазақ хандары басына тəж киіп, қолына асатаяқ ұстап, алтынмен апталған ордаларда отырып ел басқарғандығы жайлы құнды деректер тапқан. Біздің ойымызша бұл кезеңнің құжаттары əлі толық ашалып бітпеген жəне өз зерттеушілерін күтуде деп есептейміз.

.

Сонымен қатар, тулар сырттай биліктің белгісі болып қана қоймай, əскери даңқтың жəне əскербасы мен əскер абыройының нысаны болған. Жорықтарда жауынгерлік тудың сақтаушысы болып қазақ хандығындағы билеуші əулет Шыңғыс тұқымы сұлтандарының немесе ықпалды билердің, яғни ру мен тайпа басыларының бірі тағайындалған. Ту ұстаушы қазақ қосынының қолбасшысынан кейінгі əскердегі бірінші тұлға болған. Бұдан байқайтынымыз, мемлекеттіліктің мұндай маңызды белгілерінің қалыптасуы Қазақ хандығы толыққанды өзін-өзі таныта білген субъекет ретінде Еуразия кеңістігіндегі өзінің лайықты орнын алды [3, 210 б.]. Оған дəлел, ХҮІ ғасырдың басында Қазақ хандығы билігінің тізгігін ұстаған Қасым хан сыртқы саясатты сəтті қадамдар жасап, Əбілқайыр ханның мұрагерлерімен болған үлкен теке- тіресте жеңіске жетті. ХҮ ғасырдың орта тұсында құрылған Қазақ хандығы өзінің алғашқы күнінен бастап ел мүддесіне сай, ру-тайпалардың этностық аумақтарын қалпына келтіру үшін күрес жүргізді. Ол мемлекеттің қабырғасын қатайтып, іргесін бекітіп, керегесін кеңейтіп, шаңырағын тіктеді. Сондай күрестердің біріне – 1510 жылы қыс айларында Ұлытау маңында Қасым хан мен оның сол кездегі басты қарсыласы Мұхаммед Шайбани хан арасында өткен ұрыс жатады. Бұл ұрыста кім жеңсе, сол бүкіл Дешті Қыпшаққа иелік етуші еді. Нəтижесінде, Қасым ханның қолданған шебер əскери стратегия мен тактиканың, керемет қолбасшылық өнердің арқасында қазақ жасақтары жеңіске жеткен еді [4]. Нəтижесінде Түркістан қалаларының басым бөлігі, Ташкент пен Түркістан аймағына тиесілі жерлер оның қол астына енді. Бұл қалалар Қазақ мемлекетінің оңтүстіктегі əлеуметтік-экономикалық, стратегиялық, мəдени ошағына айналып, қазақ хандарының келіп-кетіп жүретін мекені, саяси орталықтары болды. Қазақ хандығы ХҮ-ХҮІІІ ғасырлар аралығында өмір сүріп, дəстүрлі қазақ қоғамын қалыптастырды. Бұл қоғамның өзіндік қайталанбас ерекшелікреті болғандығын оның бай тарихы дəлелдеп отыр. Бұлай дейтін себебіміз, біріншіден, Қазақ хандығы осынау дəуірде бір сəтке де тəуелсіздігінен айрылған жоқ. Ел басына күн туған сəттер аз болмаған еді. Жоңғар, қытай, қалмақ, орыс, өзбек қазақ жеріне қызығушылықпен қараумен болды. Бірақ біздің батыр бабаларымыз бір сəтке де жауға дес бермей келді. Екіншіден, тəуелсіздіктің арқасында қазақ халқының қалыптасуы түпкілікті аяқталды. Осы мемлекеттің құрамына енген түркілік, түркілік емес тайпалар қазақтанып кетті. Қазақтың тілі, мінезі, болмысы, əдет-ғұрпы, этнопедагогикасы, филоофиясы қалыптасты. Қазақ ұлысының құрылу үрдісі этникалық аумақтың қалыптасуымен жəне этносаяси, шаруашылық, табиғи, табиғи-географиялық жағдайына орай үш этноаумақтық бірлестік – Ұлы, Орта, Кіші жүздердің құрылуымен қатар жүзеге асты [3, 208 б.]. Үшіншіден, мүлгімеген билеушілер, халық ұлан-ғайыр жерін анықтап, шекараларын бекемдеді. Қазақ хандығы халықаралық субъект дəрежесіне көтерілді. Сонау Алтайдан Оралға дейінгі жерлер Қазақ хандығына тиесілі болып, кейін Кеңес өкіметі тұсында А. Байтұрсынов, А. Бірімжанов сынды зиялы қауым өкілдері жаңа құрылған Қазақ автономиясының шекарасын кезіндегі Қазақ хандығы бекемдеген жерлермен дəлелдеген еді. Осы жерде белгілі ағылшын ғалымы Джайл Флэтчер (1549- 1611 жж.) мына бір теңеулерін келтіруге болады: «Смерть до того призерают, что охотнее соглашаются умереть, нежели уступить неприятелю, и будучи разбиты, грызут оружие, если уже не могут сражаться или помочь себе». Олардың мем лекетті қорғаудағы батылдығына бұдан артық қандай дəлел керек. Төртіншіден, мемлекет пен құқық қарым-қатынасы реттеліп, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», «Тəукенің Жеті жарғысы», ислам дінінің гуманизмге толы қағидалары мемлекет өмірін дала демократиясының арнасына түсірді. Адамның өмірі, бостандығы мен бас еркі дала демократиясының өзегін құрады. Билер институты шешімінің хан жарлығымен бірдей дəрежеде атқарылғаны осыған айғақ. Бесіншіден, Қазақ мемлекетінің өзіндік өркенитеттік негіздері қалыптасты. Əр халық пен əрбір мемлекеттің өз тарихы бар. Ол қасіретті де бақытты, өр де өксікті болуы мүмкін, бірақ қалай болғанда да бұл — тарих, тек қазақтың ғана емес, адамзат өркениетінің бұралаң жолдарында бабаларымызбен иық тіресе тіршілік кешкен талай халықтардың да өсіп-өркендеуін бүтіндей өзгертіп жіберген қыруар оқиғалар мен асулы кезеңдерді үздік-создық ғасырлар үдесінде өз бойына сыйғызған тарих. Қазақ мемлекеттілігінің өркениеттік негіздері түбірі тереңде жатқан көшпенділер өркениетімен байланысты. Өкінішке орай осы уақытқа дейін сан ғасырлық тарихы бар көшпелілер өркениеті адамзат мəдениеті қатарынан өзінің лайықты орнын алмай келді. Сондықтан қазіргі көп проблемалардың ішіндегі методологиялық мəні бар ең өзектісі – өркениет мəселесі.

.

Өркениет латынның азаматтық, қоғамдық деген сөзінен шыққан, мəдениет сөзінің синонимі. «Өркениет» терминін алғаш енгізген шотланд философы жəне тарихшысы Адам Фюргюсон (1723-1816). Оның пікірі бойынша өркениет «жабайылыққа» жəне «тағылыққа» яғни, алғашқы қауымдық құрылысқа қарсы балама болды. Уақыт өте «өркениет» ұғымының мəні кеңейіп, жалпы адамзат қоғамының дамуына тəн құбылыс ретінде қарастырыла бастады. Жалпы алғанда өркениет қоғам дамуының, оның материалдық, рухани мəдениетінің даму дəрежесі, баспалдағы. «Көшпенділер өркениеті» деген ұғымды Қазақстан тарих ғылымында Ə. Марғұлан, К. Ақышев, К. Байпаков сияқты ғалымдар көбірек пайдаланды жəне пайдаланып жүр. «Көшпенділер қоғамы» деген мəтінді С. Толыбеков, Д. Кішібеков, Н. Масанов сияқты ғалымдар ғылыми айналымға қосты. Сонымен бірге кейінгі кезде Дала өркениеті деген пікір де көбірек айтылып жүр. Өркенит мəселесі мемлекеттік болмыспен байланысты. Бұл жай емес, бір жағынан саясаттандырылған мəселе. Кеңес дəуірінде қазақ халқында, хандық билікке негізделген мемлекеті, оның өзіндік дəстүрлі ерекшеліктері мүлдем айтылмады. Ал 40- шы жылдары Қазақстанның Панкратова, Греков, Дружинин сияқты академиктер бастап шығарған «Қазақ КСР тарихы көне дəуірден бүгінге дейін» деген 1943 жылғы басылымда Тəуекел, Тəуке құрған мемлекеттердің орталықтандырылған, бір жерден басқару жүйесі қалыптасқан мемлекет екендігін айта келіп, оның Киев Русінен де, Ұлы Карл империясынан да орталықтандыру дəрежесі жоғары болғандығын көрсетті. Көп ұзамай, 1945 жылы «Большевик» журналында осы еңбекке байланысты Морозов деген ВКПБ-ның ОК-нің қызметкері жазған сын мақаласында автроларға ұлтшылдық айып тақты. Соның арқасында, 1949 жылы шыққан еңбекте тарихшылар өздерінің алғашқы пікірінен бас тартуға мəжбүр болды. Бүгүнгі күні осы мəселелерді қайтадан қарауға мол мүмкүндік туып отыр. Отандық тарихшылар қазақ даласындағы өркениет тек қана көшпенділер цивилизациясы емес, көшпенділер мен отырықшылар арасындағы өзара байланыстың болғандығын айтады. Алтайдан Дунайға дейін созылған Ұлы Далада көшпелілер де, отырықшы қауым да өзінің орнын тауып бір-бірін толықтырып отырды. Археологтардың экспедициялары нəтижелері Қазақстан жерінде көптеген қалалардың болғандығын дəлелдейді. Мемлекеттік деңгейге жету үшін таза көшпенділерге көп уақыт керек болуы мүмкін. Ал Алтайдан Дунайға дейін созылған қыпшақ даласыда өмір сүрген тайпалар атқа мініп жер жаулап алуға болатынын, ал ел билеу үшін тұрақты астана, мемлекетке тірек боларлық қалалар болу керектігін түсініп қана қоймай, оны іске асырған.

.

Қазақстан жерінде көшпенділер өркениетіне негізделген мемлекеттің кемеліне жеткен түрі қалыптасты. Сонау сақтардан бастау алған, кейін біздің заманымызға дейін V ғасыр бұрынғы Үйсін мемлекеті жөніндегі мəліметтерге қазіргі Қытайда сақталған жазба деректер куə. Бұл деректерде мемлекеттілікке тəн белгілер үйсіндердің мемлекет билеушісі Күнби, нақты территориялық аймағының Іле алқабы болғандығын, астанасы Чигучен (Қызылалқап) қаласы екендігін жəне өте маңызды мəлімет үйсіндер иелігінде 630 мың адам оның 188 мыңы жауынгер екендігі айтылады. Одан кейін Түрік қағанаты сияқты Ұлы империялық дəрежеге көтерілген мемлекетте ел билеу жүйесі заңдандырылды. Түргеш, ұйғыр, қарахан, қырғыз, хазар қағанаттарына қарлұқ, оғыз, қимақ-қыпшақ мемлекеттеріне, Алтын Орда, қазақ хандықтарына жол салды. Осы сан ғасырларға созылған тарихи үрдіс, этномəдени байланыс, біртұтас халықтың қалыптасуына, орталықтандырылған мемлекеттік басқару жүйесі бар біртұтас мемлекеттің пайда болуына əкелді. Академик М. Қозыбаевтың пайымдауынша олардан қалған өшпес мұра: — мемлекет басқарудың дала демократиясына сүйенген жүйесі; — əскери құрылымның далалық түрі, əскери өнердің ғажайып үлгілері; — дала мен қала менталитетінің кірігуі; — сəулет өнерінің өзіндік дəстүрін қалыптастыруы, бай ауыз əдебиетін жасауы. Шын мəнінде «мемлекеттілік» жəне «мемлекет» деген ұғымдар алғаш қарағандағыдай емес, тіпті əртүрлі мағыналарға ие. «Мемлекеттілік», «мемлекет» деген ұғымға қарағанда əлдеқайда кең жəне ауқымды ұғым. Ол тек саяси-құқықтық қатынастарды қарастырмай, бір бүтін жүйе ретінде қоғамның əлеуметтік жəне мəдени- рухани бастауларының негізінде жұмыс істеуі мүмкін барлық кешендерді қарастырады. Мемлекеттіліктің осы мағынасы қазақ халқында ежелден қалыптасқан. Онсыз қазақтардың этникалық өмір сүруі өз мағынасын жоғалтқан болар еді. Саяси-құқықтық құрылым ретінде қазақ мемлекетін рєсімдеу бір басқа. Егерде Шығыс елінде мемлекеттілік мемлекет ретінде қалыптасса, батыста – мемлекет-қауым ретінде қалыптасқан, ал Далада ол этноəлеуметтік жəне этноаумақтық бірлестіктің ерекше формасы ретінде құрылған. Мемлекеттіліктің Далада дамуы – абстракты жағдай емес. Ол осы өркениетті құрылым мен тарихи нақты ішкі жəне сыртқы келісілген қағидаттардың мəнді өлшемдерімен анықталатын бір бүтін ішіндегі жекелеген əлеуметтік организмдердің қозғалысы іспетті. Осы ретте мемлекет Батыс пен Шығыс өркениетінің нəтижесі сияқты Ұлы Дала тарихындағы мемлекеттілік өркениет үрдісінің негізі болып табылады. Бұл көшпенділер өркениет жүйелері саяси сипатының іргелі ерекшелігі.

Қорыта айтқанда, қазақ мемлекеттілігі түбірі тереңде жатқан сан ғасырлық тарихы бар көшпелілер өркениетімен тоғысқан, əлемдік тарихта алатын өзіндік орны бар заңды құбылыс.

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.