Қазақ отбасы тәрбиесіндегі мәдени құндылықтар

Home » Рефераттар » Қазақ отбасы тәрбиесіндегі мәдени құндылықтар
Рефераттар Комментариев нет

Қазақ отбасы тәрбиесіндегі мәдени құндылықтар. Әр халықгың өзіндік ерекшелігіне қарай отбасы тәрбиесінде де ерекшеліктер болады. Әр халықтың бала тәрбиесіндегі өзіндік ерекшеліктері арқылы сол халық отбасы тәрбиесінің де өзіне ғана тән мәдени құндылықтары қалыптасады. Қазақ отбасы тәрбиесінің өзіне тән ерек-шеліктері оның халықгық педагогика мұраларының мазмұны мен түрлерінде бейнеленген. Көне заманнан-ақ қазақ халқында жазбаша педагогакалық еңбек жазып қалдырмаса да білгір педагогтар, тәрбиешілер, ұстаздар болған. Олар өз көзқарастары мен әрекеттерінде белгілі-бір дәстүрлі дүниетанымды үстанып, халықтың мүраттары мен арман-тілекгеріне сүйеніп отырған.
Қазақ отбасында дене, еңбек, ақыл-ой, адамгершілік, экономикалық, экологиялық, қүқықгық, сүлулық тәрбиелері жүргізілген. Қазақ отбасында аталған тәрбие түрлерін жүзеге асырудың мақсаты жан-жақты жетілген азамат тәрбиелеу болды. Отбасындагы бала тәрбиесінің мақсаты бала денесін дамыту, денсаулығын нығайту, ағзасын шынықтыру және күн тәртібін дүрыс үйымдастыруға, салауатты өмір салтына тәрбиелеу болады.
Қазақ халқы еңбекті бүкіл тәрбие жүйе-сінің күретамыры деп қарастырады. Еңбекке асыл мұрат деңгейінде қарады. Еңбек тәрбиесі деп баланы еңбекке сүйіспеншілікпен, еңбек адамдарьша қүрметпен қарауға, халық шаруашылығының салаларындагы еңбек түрлеріне баулу, еңбек іс-әрекетінің барысында олардың дағдысы мен іскерлігін қалыптастыру, болашақта мамандық таңдауға дайындауды түсін-ді. Отбасында еңбекке тәрбиелеу, баулу және кәсіптік бағдар беру баланың қоғамға паидалы, өнімді еңбекке тікелей қатысуы оқуға деген салалы көзқарасты тәрбиелеудің, жеке адамды адамгершілік және зиялылық жағына қалыптастырудың негізгі көзі болып табылады. Қазақ отбасы баланың қоғамның мо-ральдық нормасын орындауға қатыстыру, олардың тәртіп және мінез-құлық тәжірибесін қалыптастыру, Отанға, халқына, еңбек және қоғамдық іс-әрекетке жауапкершілік сезімін тәрбиелеу арқылы адамгершілікке тәрбиелей білді.
Сондай-ақ, қазақ отбасында адам зиялылығының негізгі — ақыл-ой тәрбиесі деп есептелінеді. Ақыл-ой тәрбиесі арқылы баланы ойлау іс-әрекетінің шарты болатьш білім қорымен қаруландыру, негізгі ойлау операцияларын меңгерту зиялылық біліктері мен дүние-танымын қалыптастыру міндетгері шешілді.
Тәрбиенің басқа салаларымен тығыз байланысты тәрбиенің түрі экономикалық тәрбиеге де қазақ отбасьшда ерекше мән берілді.
Қазақ халқы бала тәрбиелеуде экономикалық тәрбие деген үғымды пайдаланбағанымен, тәрбиенің бұл түрі отбасында мақал, өсиет айту, өнеге көрсету арқылы жүзеге асқан. Мысалы, «Еңбегі қаттының ембегі тәтгі», «Еңбек — өмірдің түтқасы, тіршіліктің көзі», «Еңбек түбі — береке», «Үнемшілдік — сараңдық емес», «Ескі киімді балтағаның, жаңа киімді сақтағаның», «Сараң дүниенің малын жиса да тоймайды» деген мақалдары дәлел бола алады. Бұл қазақтардың экономикалық тәрбиенің негіздері еңбек тәрбиесінде екенін жақсы түсінгенін байқатады. Қазақ отбасында экономикалық тәрбие арқылы айырбас, бөлісу және табыс табу сияқты негізгі экономикалық қатынастарды тәжірибеде меңгерту жүзеге асты.
Қазақ халқы ежелден ұл бала мен қыз баланың тәрбиесін бөліп қараған. Ұлды мал бағуға, отын шабуға, қолөнер шеберлігіне, мал табуға, отбасын асырауға, ал қыз баланы ас пісіруге, кесте тігу, өрмек тоқу сияқты үй ішінің ішкі жұмыстарына үйрету арқылы экономикалық тәрбиенің көзі болып табылатьш үнемшілдікке, тәуелпгілдікке үндеп, сараңдыққа салынып кетуден жирендіріп отыртан.
Қазақ халқының күнделікгі кәсібінде, тұрмыс-тіршілігінде төрт-түлік мал бағу, аң аулал кәсіп етуді ұйымдастыруында да экономикалық тәрбиенің нышандары айқын айтылады. Мәселен, «Мал өсірсең — қой өсір, өнімі оның көл-көсір» деп қой малының пайдасының зор екенін ұғындырса, ешкінің өсімтал-дығымен одан да пайдасы көп екендігін: «Ақылды қыз бен тазша» т.с.с. ертегілер мен халық арасында кең тараған Қожанасыр туралы әзіл әңгімелерден де экономикалық құбылыстар мен оларды шешудің тиімді жолдарын аңғарамыз. «Жеті Жарғы» заңының бір бабы «қүн төлеуге» арнаулы және «судың да сүрауы бар» деген ата-бабаларымызды кім экономикадан хабарсыз болды дер екен. Сол кезеңдегі қазақ теңгелерінің дүниеге келуі оның тек қана сауда айналымы үшін ғана емес, өзінің экономикасын жүргізу жолдарын ерте меңгергендігін де дәлелдейді. Қазақ халқы экономиканың жаны — табыс табу мәнін балаға түсіндіре отырып, оның таза жолмен келгені дүрыс екендігін де ескертіп отырған. Табысқа қабілетгілер, еңбекқорлар ғана жететінін, табыс табу, паида табудан да үжен өнер екенін жақсы түсінген. Мәселен, «Артық олжа — басқа еңбек», «Оңай олжа — түрмас қолға», «Шығысы шықпай, кірісі кірмейді», — дейді халық.
Қорыта келгенде, қазақ отбасында эко-номикалық тәрбие берудің мәні баланы жасы-нан еңбекті бағалауға, уақытты үтымды пайдалануға, үнемшілдікке, сараңдыққа салынбауға, үқьштылыққа, ақша, қаражатқа дүрыс көзқарас кальштастыру, олардың қалай келетінін немесе табысты да таза еңбекпен жасауға үйрету, тәрбиелеу болған деуге толық негіз бар.
Ал, ата-бабаларымыздың қоршаған ортаны аялауы мен оған деген ізгі мейірбан қарым-қатынасын мак^анышпен аитуға түрады. Себебі олар көшпенді өмір сүргендіктен әркез өздерін табиғаттьщ бір бөлігіміз деп есептеген. Жер-Анаға деген қүрмет пен ізет олардың санасында гасырлар бойы қалыптасқан.
Сондықган, экологиялық нормалардың, ережелердің қажеттілігін жастардың мінез-құлқында тәрбиелеу және экологиялық мәдениет дағдысын қальштастыру әрекеттері қазақ отбасында бала аяғы шығып, апыл-ғұпыл жүре бастаған кезден-ақ қолға алынған. Мысалы, баланың тұсауын көк шөппен кесудің терең тәрбиелік мәнімен бірге тірі табиғатқа деген көзқарасьш білдірген. Қазақ отбасьшдағы тәрбие қүралдарының бірі болып есептелінетін тыиым сөздердің мазмұны ата-бабамыздьщ экологиялық тәрбиеге зор мән бергеннің дәлелі больш табылады. Мәселен, «суға дәрет сындырма», «көк шөпті жұлма», «отқа түкірме» және т.с.с.
Қазақ халқының адамның сұлулық сезімдерінің тұлға өмірінде зор рөл атқараты-нын жете түсінген. Әсемдікгі көре, түсіне, жасай білу адамның рухани өмірін байытады және сұлулықш танытудың негізгі құралдары әдебиет және өнер деп білген. Қазақ отбасындағы сұлулық тәрбиесінің мақсаты баланы көркемдік пен сұлулықгы тануға, оган баға беруге, күнделікті өмірдегі адамның жеке басының, қатынас, үй-жағдай және киім-кешек мәдениетін, сыртқы мәдениеті мен ішкі дүниесінің ұштасуын қалыптастыру және талғампаздықты тәрбиелеуді көздеді.
Қазақ отбасы тәрбиесішң құралдары дегенде халық ауыз әдебиетін, ұлттық ойындар, айтыс және шешендік сөздерді, ойын-сауықтарды, т.б. айтамыз.
Қазақ отбасында жоғарыда аталған тәрбие түрлерін жүзеге асырудағы ежелден қолданып келе жатқан өзіндік әдіс-тәсілдері бар.
Олар: балаларға қайырымды, ізгі қатынас жасау, сыйлау, адамгершілік сезімдеріне әсер ету, жанама ықпал жасау, қулықгық қолдау, өзіне деген сенімін нығайту, сенім арту, реніш, наразылық білдіру, тыю, айыптау, бүйы-ру, еркелете кінәсін мойындату, түсіндіру, мы-салдар келтіру, үлгі-өнеге, ғибрат айтуды есептейміз. «Айналадағы дүниенің ең жақсы дегені менің отбасыммен баиланысты» — деп, еске алып, жазған еді. Берлин университетінің негізін салушы Вильгельм Гумбольт.
Бұл сөйлемге барша адам қол қояды. Сонда да көптеген адамдардьщ ойлары отбасының қоғамдағы орны, өскелең ұрпаққа тәр-биелі маңызы болмақ. Өткен күндердің ойшылдары отбасының маңызын күмәнмен қараған еді, оның дәстүрі, адамгершілік мейірманы, т.б. Жақсы адам болып өсу үпгін олар-дың ойларынша, ондай отбасында өсу керегі жоқ, өзіне қандай адам беделді, сол арқылы адамгершілігін өседі-мыс. Біздің мемлекетте отбасыньщ маңьпдыльп^ы бойьшша отбасы ғана адамгершілік негізін салады, ал мектептің міндеті тек білім беру болмақ.
К. Ушинский, Л.Н. Толстой нағыз тәрбиелі адам тек сол ортада бола алады, қайда ұрпақ дәстүрлері және қазіргі мен болашақ ара-сында үзілместей байланыс болса деп терең сенімді болған еді. Мұндай мүмкіндігін тек қана отбасы бере алады. Өзінің еңбектерінде Л.Н. Толстой адамды өзара адамгершілік пен зұлымдық жағдайында тәрбиелі етуге мүмкін емес және әрбір еркіндік басылып жаншылса, рүхы берік баланы өсіру қиын деген еді.
Бізде баланың отбасьшда адамгершілікке баулу дегенді қалай түсінуіміз қажет?
Адамгершілік тәрбиелеу туралы айтқанда, өмір және қоғам «адамгершілік» деген ұғымға қандай мағына беретінін түсіну қажет.
Ожеговтьщ сөздігінде адамгершілік -бұл «қоғамдагы адамға керек ережелер, анықтаушы іс-әрекеттер рүхани және ішкі жан қасиеттері және іс-әрекетте оларды орындау» деп жазылған.
В А. Сухомлинский анықгамаларьш бойьшша моральдық тәрбиелеудің міндеті тәрбиелеушіге нормаға және іс-әрекет ережелеріне айналукерек.
Адамгершілік тәрбиелеудің негізгі мән-мағынасы В.А. Сухомлинский бойынша жеке қасиеттер негізінде мьшалар: идеяиық, гуманизм, азаматгылық, жинақылық, еңбеккерлік, өз-өзін ұстай алушылық болмақ.
Жазушы және педагогы С.А. Соловейчик жазады: «Тәрбиелеу — бұл адамгершілік өмірге оқыту немесе адами әрекетгерге баулу. Балаларды тәрбиелегенде, өздерінің мақсатта-рына жету үпгін тек адами әрекетгерді қолдану керек. Адамгершілік ізгіліктер, бағыт-бағдарлар және нанымдар отбасьшда сақгаулы. Отбасы — бұл тәрбиелеуде негізгі, ұзақ уақытты және маңызды рөл алган коллекгав сынды ұяшық».
Белгілі педагог және психологы И.С. Кон белгілегендей: «Баланың көзінде ата-ана-лар түрлі рөлдерде ойнаиды, көрінеді: эмоциялық жылу және қолдау көзі ретінде, онсыз ба-ла өзін қорғансыз, көмексіз сезінеді, басқару-шы орган ретінде, ізгілерді таратуда, жазалаулар, мадақгауларда, үлгі ретінде, ұқсау үшін шексіз ақыл иегі ретінде және барльщ жақсы қасиетгер иесі ретінде, үлкен досындай, ақылшы, оған бәрінде сеніл талсыруға болады».
Сөйтіп біздің көз алдымызда осындай иерархия құрылды: отбасы-бала — адамгершілік іс-әрекет — отбасы. Бұның бәрі — адамгершілік анықгамасы.
Адамның моралдық сезінуі немесе жеке тұлғаның адамгершілік әлемі өзіне үш деңгейді құрады:
1. Мотивті- іс-әрекетті.
2. Сезімдік-эмоционалды.
3. Рационалды немесе ақылдыльщ. Мотивті — іс-әрекетгі деңгей іс-әрекеттер мотиві, адами қажетгіліктерді және сенім-нанымдардан тұрады.
Сезімдік-эмоционалдық деңгей адамгершілік сезімдер және эмоциялардан тұрады.
Сезіне білушілік — бұл адамдардың ең тамаша қасиеттері, өйткені ол — адамилық көрінісі, ал адами сезім үлкендерде, кішіге де қойылған нысанаға жетуте көмектеседі. Кіш-кентайлар үшін бұл білім құмарлық, қуаныш, әлемде танута талпыну.
Үлкендер үшін бұл сезім шабыт көзі, қоршаған ортаға және адамға қызығушылық, жұмыста қуаныш және ептілік, адамдармен қарым-қатьшаста.
Кейде ата-аналар балаларына бірақ рет қараса болды, олар бірден жуастанып, тілалғыш және байсалды бола қалатъшың рақаттанып аитып жатады. Бірақ көбінесе осының барльпы үлкен мәселеге аиналып кетеді. Алдын ала ойластырылмаған қатаң тәртіп балаларды өттрік аитуға, алдауға және олардан алыстал кетуге алып келеді.
Рациональды немесе аңыл-ой деңгейі парызды, қадір-қасиеті, ар-намысты, адалдың пен арамдықгы, бақытты және өмір мәнінің түсінігінің моральды білімін қүрайды. Мо-ральды білім түсінігінен басқа да принциптер, идеалдар, мінез-құлық нормалары, моралді бағалар да жатады.
Балаларды тәрбиелеуде олардьщ адамгершілік әлемдерінің барлық элементгерін қолдана білу керек. Адамның адамгершілік әлемінің гормониясы болып, жақсыльщ тек барлық қосымшаның бірін ғана қүрайды, бірақ адамгершілік қажетгіліктің бағыттаушысы болып саналады. Адамгершіліктік қажетгілік-тер адамға туғанынан берілмейді, оны тәрбие-леу барысында қальштастыру қажет, себебі оңсыз жоғары руханилық және жақсылық бо-луы мүмкін емес.
Сухомлинскийдің аитуынша: «Наіыз адам — мінез-құлықты ынталандыра алатын, қүштарлығын және жақсы қылықгарды туды-ратын, жан дүниесінде игілік тілекгері қалып-тасқан адам болып табылады».
Қажетгілік денегіміз не? Қажеттілік -бұл бір қалыпты өмір сүру үшін ағзаға жетіспей жатқан заттарды толықіыруға талпыныс. Балалар да адамгершіліктік қажетгіліктер пайда болу үшін моральды орта қажет. Мұндай ортаға жақсы отбасы немесе оны қоршаған ортасы жақсы болуы керек.
Бала сөйлей алмаса да, сөздерді жете түсіне білмесе де, ересектердің қыльщгарын түсінеді, отбасы ортасыньщ моральды климатын байқаиды және оған өзінше әсерін тигізеді. Бір-біріне деген қарым-қатынастары жақсы, бір қалыпты, мейрімді сөйлеу, қарым-қатынас жасауда дауысының сабырлығы — балада адамгершіліктік қажетгілікті қалыптастыру үшін жақсы және негізгі астары болып табылады. Ал апқан-шу, дауыс — ырғағының тұрпайлығы қарама-қарсы нәтижеге алып келеді. Адамгершілк қажетгілікгердің барлық элементі эмоция және сезімдерге максималды толыққан болып келеді.
Адамгершіліктік қажетгіліктер келесі элементгерден тұрады:
Эмпапия — адамның жан дүниесін қиын жағдайда немесе басқа бір адамның хал-жағдайын түсіне білу қабілеті болып табылады. Қайырымды адамды көбінесе ақ пейілді, кішілейілді деп атайды. Қайырымдылың — бұл бірнеше сезімдердің тұрады: жанашырлық, қайғысына ортақтық, аяушылық жатады. Кейде ата-аналар балаларды қайырымдылыққа үйрету қиьшға соғады деп айтъш жатады. Бұнымен келісуге болмайды. Қаралайым мысал. Балаға кәмгшт беріл, ол оны алып шешесіне, әкесіне, әжесіне дәм татуға ұсынады, бірақ ересектер бас тартып, балаға оны саған өсу керек өзің же деп айтады. Осындай эксперименті бірнеше рет өткізгеннен кейін, бала алдағы уақытта біреулерге бір нәрсені ұсынбайтынына сенімді бола аламыз. Сонымен бала осылайша жақсылық, қайырымдыльщ және т.б. жайлы сабақ алды.
Ең алдымен баланы онда әлі жақсылық, жамандық, борыш және басқа да түсінікгер жайлы қалыптаспас бұрын қайырымдыльщқа тәрбиелеу керек.
Адамгершіліктік құндылық — бұл құндылықгар үстанымдарының жиынтығы бола-шящг алдын ала ойластырылмаған жағдай-лардан баланың мінез-құлқында адамгерші-лікгік ережелер ді қалыптастырады. Құндылықтар ұстанымы — әке-шешесінің үйіндегі тиымдар мен рұқсаттардың мүмкін және мүм-кін емес ережелер балада ерте жас шағында есте қалады және ол өзінің отбасын құрғанға дейін сақталады.
Оны балада әлі сөйлей бастамаған кезден бастап санасында қальштастыра бастау керек. Осы ұстанымның арқасында бала әрдайым жақсылыққа ұмтылып, өз бойьшдағы тума эгоизмды немесе эгоцентризмді жеңе біледі.
Жалпы адамгершілік ұстанымды адамдарға, табиғатқа деген сүйспеншілігін айтуға болады. Сана-сезімнің дамуына сай ол өзінің халқына, туған жеріне деген сүйіспеншілігі арта түседі.
Балада адамгершілік ұстанымын үнемі сөзбен және іс-әрекеттер арқылы, мысалдар және түсініктер арқылы, тірі табиғат әлемі және өмірдің сиқыр күшін қолдану арқылы, ата-аналардың өздері үлгі болатындай тәрбиелеу керек.
Ең негізгі адамгершілік қажеттілікгердің бірі балалардьщ және ересекгердің жақсылықты сөзбен емес, іс-әрекет жүзінде көрсете білу қабілеті болып табылады.
Ересектердің өмір сүру барысы балаларды сөздік ақылмен тәрбиелеу болса, онда ол балаларды жақсылыққа тәрбиелеуіне зиян келтіреді. Бұл балалардың көңілін қалдырып, сенімсіздікке, мазақылыққа алып келеді.
Тағы бір отбасындағы адамгершіліктік қажеттіліктер ар (ар-намыс) түсінігінің қалыптасуы болып табылады. Ар-намыс түсінігі сөздіктерде былай түсіндіріледі: «Ар-намыс — бұл адаманың қағамның моральды бағалау негізінде өзін-өзі бағалауы, өзін-өзі бақылай алу қабілеті. Ежелгі заманнан бастал ар-намыс түсінігі адамдардың ішкі мазмұнын жэне т.б. жалпы мәліметтер жайлы білуді білдіреді».
Балада ар-намысты ұят сезімінен бастал тәрбиелеп қалыптастыру керек.
Келесі кезең ар-намысты моральды борыш және жауалкершілік түсінігімен қатар дамытып қальштастыру керек.
Қандай да бір міндеттемені орындамаған кезіндегі кінә сезімі — адамның моральды борыш, жауалкершілік, ар-намыс салаларын біріктіреді-
Баланың «ар-намыс» түсінігінің мәнін жетік түсінуі отбасында адамгершіліктік тәрбиелеудің барлық мазмүнында қарастырылады. Ең маңызды рольды адамгершіліктік қа-жеттілікгер атқарады, себебі сен біреуге жамандық, зиян келтіргеніңді мойындаған жағдайда және сол адамға деген қатынасын әді-летсіз болғанда ар-үштан қиналғаны көрінеді.
Бірінші ата-аналардың міндеті-өздерінің балаларында ар-намыс түсінігінің рухани әлемінің ажырамас бөлігі ретінде, терең, сенімді тәрбиелеу. Ата-аналардьщ адамгершіліктік қажеттіліктерді білуі адамдарды мейірімді және бақытты қоғамға игілік алып келетін баланы тәрбиелеуге көмектеседі.
Адамньщ адамгершлілікгік қажеттіліктері адамгершіліктік сезімдермен тығыз бай-ланысты, сонымен қатар адамдардың мінез-құлқысының түрткісі болып табылады. Олар біреудің қаиғысына ортақгастық, қайырымдылық, аяушылық, риясыз.
Дамымаған адамгершіліктік қажеттілік-терін тәрбиелеу ата-аналардың ең бірінші міндеті. Бұл міндет толығымен жүзеге асатын. Оның ойдағыдай орындалуына не керек?
Біріншіден -ата-аналар балаларды адамгершілікке тәрбиелеу қажет екендігіне жете түсіну керек.
Екіншіден — ата-аналар адамгершілік қажеттіліктерді өз бойында дамыту керек.
Үшіншіден — егерде ата-аналар өздерінің балаларын үстіртін емес, жетік түсінісіп тәрбиелегісі келсе, өз балаларының тәрбиелеуін талдай өз-өзін талдаудан, жеке тұлғалық ерекшеліктерін талдаудан бастау керек.

LEAVE A COMMENT

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.