Ежелгі скандинавия әдебиеті

Главная » Рефераттар » Ежелгі скандинавия әдебиеті

Скандинавия мемлекеттері — Дания, Швеция, Норвегия және Исландия өз тарихи даму сатысы тұрғысынан Еуропадағы басқа мемлекеттерден біраз кейін қалған еді. Бұл өлкелерге христиан діні де кеш келді. Сондықтан Скандинавияда ру-тайпалық құрылыс қалдыңтары ұзақ уақыт сақталып қалды. Бұл мемлекеттер теңіз жағалауына орналасқандықтан, халықтың басым бөлігі балық аулаумен айналысты. Жер аз өнім беретін қырлар мен ормандардан түратындыңтан, шаруалар көшіп жүруге мәжбүр болды. Тайпа көсемдері үшін шаруаларды ңолда үстап, ңанаудан гөрі теңіз жолдарын торып, ңараңшы-лың жасау ңолайлы, әрі пайдалы еді. Олар ңолга түсірген олжаларды теңіз арңылы басңа өлкелерге апарып сата-тын. Мүндай жағдайлар Скандинавияда феодалдың ңатынастардың едәуір кеш ңалыптасуына себеп болды.
Скандинавияда тек XI ғасырларда ғана ірі жер иелері пайда бола бастады. Бүл да барлың жерде біртегіс болған жоң. Мәселен, Швеция, әсіресе Норвегияда осындай өзгерістер өте баяу жүрді. Христиан діні тайпалың ңоғамның ңалдыңтары мен ескі діни әдет-ғүрыптардың үлкен ңарсылығына кездесті. Швед королі Олаф XI ғасырдың соңында бірінші болып христиан дінін ңабыл-дады. Христиан діні феодалдың үстемдікті нығайту жо-лында үзаңңа созылған күрестер жүргізді. Сол себепті король өкіметі шаруаларды шіркеуге салың төлеуге міндеттейтін заң шығарады. Бүл заң Швеция мен Дания-да шаруалар көтерілісін, тіпті король өкіметі мен шіркеуге ңарсы шайқастардың басталып кетуіне себеп болды, Бірақ мүндай кетерілістер күшпен аяусыз жан-шылды, шаруалардың көпшілігі шіркеу мен феодалдар-ға тәуелді шаруаларға айналды. Корольдер христиан діні үшін күресті желеу ете отырып, шаруаларды бағын-дырып қана қоймай, көрші мемлекеттерге де соғыстар ашты. Швед королі XII ғасырда Финляндияға жорық жасап, ол жерді толық жаулап алды. Фин халқы зорлық-пен христиан дініне кіргізілді, Неваға жорыққа шық-қан шведтерге 1140 жылы Александр Невский бастаған орыс сарбаздары ойсырата соққы берді.
Скандинавияда өмір сүрген тайпалардың теңізден жа-саған шабуылдары көбінше Англия мен Францияға ба-ғытталатын еді. ІХ-Х ғасырларда норвегтер Ирландия-ның көп жерін басып алып, оны өз боданына айналдыр-ды, IX ғасырдың соңы мен X ғасырдың бірінші жарты-сында олар Исландияны жаулап алды.
Ортағасырлардағы Скандинавияның көне әдеби мүра-ларының кепшілігі Исландия жырлары мен қиссаларынан құралған. Исландияда патриархалдық тайпа қүрылысының үзақ уақыт сақталуы және христиан діні ықпалының өлсізді-гіне байланысты, мифологияға негізделген осы дәуір әде~ биетінде (ХІІ-ХІІІ ғасырлар) Скандинавия халықтарының өмір сүру тәртіптері, ескі дін мен әдет-ғүрыптардың жүр-нақтары мол сақталған. Ежелгі Исландия әдебиеті «Эдда» жырлары, скальд-тар поэзиясы мен прозалық қиссалардан түрады.
Эдда» жырлары. «Эдда» жырлары мифологиялың, батырлық және өне-гелік-тәрбие мазмүнындағы жырлардан қүралған. «Эдда» негізінен Х-ХІІ ғасырлар арасында туған болса да, онда баяндалатын оқиғалар бүл жырлардың жанр ретінде ертерек қалыптасқандығын дәлелдейді. Жинақ XIII ғасырда жазып алынған. Қолжазбаны Исландия епископы Бриниольф Свейнсон XVII ғасырдың орталарында тапңан және исландиялың Снорри Стурлусоннық поэзиялың өнерге жаңын келетін прозалық трактаты -«Эддаға» (XIII ғасырдың басы) негізделіп, «Эдда» аты» мен жариялағаи. Бүл өлеңдер жинағы « Үлкен, яғни жыр Эдда» деп аталған.
Ертедегі өзге діндер сияңты, Скандинавиядағы ескі мифологияда да ңұдайлар қүдіретті күш иесі, әрі адамға тән қасиеттермен туатын және өлетін жандар болып су-реттеледі.
Скандинавия мйфологиясындағы ңүдайлар патшасы Один — жер мен адамды алғашңы жаратушы, сонымен бірге соғыс ңүдайы да. Один соғыста кімді ңолдаса, со-ған жеңіс алып келеді. Тас балғамен ңаруланған Торр -найзағай ңүдайы, ол осы қаруымен (тас дәуірінің ңаруы) ңүдайлардың дүшпаны болған алып диюлерді жеңіп, шаруаларға ңамңорлың жасайды.
Скандинавия мифологиясында үлкен орын алатын Локи — ңүдайлар мен алып диюлер арасында түрып, ақырет алдында болатын ңиян-кескі соғыста ңүдайларға қарсы соғысады. Табиғат туралы алғашқы сәби түсініктер бірнеше қүдайлармен бірге рухтар, алып диюлер және карликтер (ергежейлілер) болады деп сендіреді. «Алып диюлер теңіздің арғы жағында өмір сүрген, олар ңүдай-лар меи адамдарға дүшпан, табиғатты кеміруші күштер» деп, жер астында жасаған карликтерді «сансыз байлық-тарға ие, айлакер теміршілер» деп түсінген.
«Волуспа». «Эдда» жырындағы «Волуспа» (болашақ жаршысы) туралы жырда дүниенің жаратылуы және апаты жайлы миф баяндалады. Бүл жыр-аңыздағы жаршы өйелдің айтуынша, ең алдымен шексіз кеңістікте алып дию Имир пайда болған, соңынан ңүдайлар жаратылған. Олар Имирді өлтіріп, оның денесінен жерді жасаған. Теңіз жағасындағы екі жансыз ағаштан адамдарды (еркек пен әйелді) жаратқан. Оларға су ңүдайы Гонир — жан, боран мен соғыс ңүдайы Один — өмір, от ңүдайы Лодурр — келбет сыйлаған. Көне Скандинавия мифі 9 түрлі дүние туралы хикая-ны баяндайды. Бүлар: ңүдайлар — астар, жарың рухтар -вандар, зиянкес рухтар — альфтер, адамзат, алып дию-лер, от дүниесі, жауыз альфтер дүниесі, карликтердің жерасты дүниесі және өлілер дүниееі. Қүдайлар сарай-лар салып, алтын ерітіп, еңбек ңүралдарын жасаған. Мекендері болған Идавалльд жерінде тыныш ғана өмір сүрген. Біраң бүл тыныштың жәдігөй сүлу Гулльвейгтің кесірінен бүзылады. Қүдайлар мен рухтар ортасында дүниедегі ең алғашқы соғыс басталған. Рухтар ңүдай-ларды ңоршап алып, сарайларды ойрандайды. Осыдан соң ңүдайлар ңираған ңорғандарды ңалпына келтіріп беру үшін рухтармен бітімге келеді. Сол ңызметтеріне олар Одрдің ңалыңдығы Фреяны беруге уәде етеді. Мүндай ауыр бітімге келуге жауыз Локи себепші бола-ды. Ол рухтарға жасырын барып, істің аяңталуына ке-дергі жасайды. Нәтижесінде рухтар сыйды алудан маңрүм ңалады. Осыдан бастап, дүниедегі теңдік бүзыл-ған. « Қылыш ғасыры », « ңалңан ғасыры », « бөрі ғасыр-ларында» ағасы інісін өлтіріп, дүңиені жауыздың жай-лай бастаған. Солтүстіктен өліктер тиелген ңорңыныш-ты кемені Локи бастап келеді. Аузынан от шашңан алып дию, шынжырын үзген жауыз бөрі Фенрир мен бүкіл жер бетін жалынға ораған айдаһар пайда болған. Один ңүдай жауыз бөрі Фенрирмен шайңаста көз жүмады, оның үлы Видарр әкесінің кегі үшін бөріні өлтіреді. Айдаһар адамдардың ңамңоршысы Торр ңүдайды мерт ңылады. Көктем ңүдайы Бальдрді де Локи жауыздың-пен өлтіреді.
Аспандағы жүлдыздар жерге үзіліп түседі, барлың нәрсе өртеніп күлге айналады. Біраң ңүдайлардың өлімі-нен соң, болашаң жаршысы жаңа дүниенің пайда бола-тындығын хабарлайды. Қүдайлар Идавалльд жерінде ба-ңытты өмір сүру үшін ңайта туа бастайды.
Жалпы, жырлардасуреттелгёндей, ңүдайлар мәңгілік және жеңілмес күш емес. Олар адамға тән ңасиеттердің барлығына ие жандар, сондыңтан алып диюлерден жеңі-леді.

Загрузка...

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.