Ежелгі Қытай әдебиеті

Главная » Рефераттар » Ежелгі Қытай әдебиеті

Қытай тарихының ежелгі кезеңі б.з.д. ІІ мыңж. ортасы мен  б.з. III ғ. қамтиды. Оның өзі үш үлкен: тайпалық одақтар дәуірі – Шань-Иньдік (б.з.д. ХYIІ-ХІI ғ.) және Чжоулық – қала­лар мен мемлекеттер дәуірі (б.з.д. ХІІ–YIII ғ.) және Империя (б.з.д. ІІІ ғ. — б.з. ІІІ ғ.) аталатын дәуірлерден тұрады. Археологиялық қазбаларға сүйенсек, Қытай территориясындағы Хуанхэ бассейнде Шань тайпалық одағының бірігуіне дейін, яғни б.з.д. ІІІ ғ. өзінде мәдениет пайда болған дейді. Табылған орнына байланысты ол Яншао мәдениеті аталады. Шань одағының уақыты­ның Инь аталатын екінші кезеңінен қойдың жауырына не болмаса табақаның үстіңгі қаңқасына ойылған алғашқы жазба – буцылар – жорамал формулалары жеткен. Сол дәуірдегі өмірдің түрлі жақтары мен өзіндік ерекшеліктерінен мағлұмат алуда құнды жазбалар саналады. Бұлар өзі Қытайда жазудың ерте пайда болғанын әрі мәдениеттің жеткілікті дамы­­ғанын көрсетеді. Әдебиеттің бастауына эдиктер /заңдар/ мен ежелгі патшалардың бұйрық­тарын т.б. жатқызуға болады. Б.з.д. ХІІ ғ. ортасы тарихи маңыздылығы жағынан әлсіреу кезеңі саналған, Инь тайпа­лық одағының құлап, оның орнына  Чжоу патшалығының келуімен сипатталады. Чжоу патшалығының өркениеті ежелден-ақ қытай тарихынының «алтын  ғасыры» аталған. Қытай мәдениетіндегі «алтын  ғасыр» есімі әлемге әйгілі Конфуцийдің шығарма­шылығымен де (б.з.д. Y-YІ ғ.) байланысты. Патшалықтың  жүйесін  суреттейтін — «Чжоу  ли» ( Чжоу  заңдары) — тарихи және ойдан  құрастырылған аралас жүйе көрініс табатын ескерткіш.

Б.з.д. ХІІ ғ. соңында мыңдаған тайпалық топтардан тұрған Одақ б.з.д. YIII ғ. аяғында тайпалар саны жүзге дейін кеміген. Тайпалық одақтың өмір сүрген мекені ди (жер) деп атал­ды, оның орталығы и деп аталды. Тайпалық топтардың азаюынан немесе бір-бірімен бірігіп кетуінен күшті Чжоу патшалығы пайда болады. Бірнеше топтың бірігуі го, ал олардың бас­шы­лары хао (князь) аталды. Чжоу патшалығы мемлекет шеңберінде құрыл­ған­дықтан жоғары жүйеленген мемлекет болды. Чжоу патшалығының  басшысын ван – патша атады. Чжоу кезінде қоғамның әлеуметтік топтарға бөлінуі алғаш рет көрініс табады. Ол құлдардың пайда болуымен байланысты. Құлдардың төрт категориясына кіретіндердің еркі болмаған. Ал ерік­тілер қатарына диқаншылар, қолөнершілер, қарапайым халық (шужэнь) жатқан. Қара­пайым халықтың жағдайын «Лицзи» ережелер жазбасынан  табуға болады. Ежелгі қытай сөз өнеріне қатысты ескерткіштер б.з.д. ХІІ ғ. ортасына жататын гао-жолдау, эдикт-заң топтамасын құрайды. Зерттеушілер ежелгі жазулардың тілі мен стилінің қиындығынан толық түсінуге мүмкіндіктің аздығын айтады. Чжоу патшалығы кезеңіне жататын «Дао гао» ұлы жолдауында: Инь патшалығы құла­ған­нан кейін, жаңа патшалық тағына оның негізін қалаған У-ван келеді. Ол патшалықтың негізгі бөлігін құлаған Инь мемлекетінің патшаның ұлына қалдырып, өзінің үш сенімді  ада­мын үстінен қарап жүруге қойды. Бірақ У-ван өлгеннен кейін көтеріліс бұрқ етеді. Чжоудың жаңа патшасы Чэн Вэн көтерілісшілерге қарсы шығуға мәжбүр болған уақыттағы патша­ның халқына жолдауы.

Кейінгі уақыттан жеткен ескерткіштердің стилі өзгере түседі. Бұлар енді эдикт – жол­дау­­лар емес, декларация, манифест, қаулы ретіндегілер. Олардың  ішінде  белгілісі – «Хунь Фань» (Басқарудың ұлы заңы. Ежелгі әйгілі шығармалар қатарына «Екі жинақ» және «Үш жос­пар» да жатады. «Шуцзин» атауымен жеткен «Тарих кітабы» алғашында «Шан шу» аталған. «Шуцзин­ді» чжоулық сарай сауаттылары жазып қалдырған. Тарихшыға дерек ретінде маңызды бұл шығар­ма­ның тарихи мәнін эллиндік «Иллиадамен» салыстырады. Дей тұрғанмен Шуцзинді, ең алдымен, әдеби  шығарма ретінде қараған жөн. «Шуцзинді» риторикалық-поэтикалық про­за ретінде қарастыруға болады. Мұнда сөз өне­рінің түрлі тәсілдері қолданылған. Айталық, төрт мордан тұратын буын үндестігі мен қатар­лардың біркелкілігіне негізделген. Ал «Шицзиннің» поэтикасы риторикалық ерекшеліктерге ие. Жалпы, әндердің тақы­рып­­тары сан алуан. Соның ішінде махаббат, еңбекші халықтың өміріне арналған, соғыс тақы­ры­бын­дағы поэтикалық жолдар жиі кездеседі. Көптеген өлеңдердің негізін азаматтық тақырып­тар құрайды. Олардың ішінде негізгі орынды елдің ішіндегі сауатсыздық пен қараң­ғылық тақырыбы алады. Олар халықты қараңғылыққа, кедейшілікке итерген адамдар мен олардың зұлымдықтары туралы  жазған.

.

Лирикалық өлеңмен бірге Ежелгі Ши кезіндегі шығармалардың көбі эпостық жырға жатады. Соның ішінде тарихи сюжетті поэмаларды ерекше бөліп алуға болады. Осындай бірне­ше поэмаларда Чжоу тайпалары өкілдері мен олардың билігінің алғашқы кезеңі әсерлі бейне­ленген. Тарихи мазмұндағы поэмаларда соғыс­тардың көрінісі тамаша берілген. Поэтикалық жолдар музыка, вокал аспаптарымен тығыз байланыста болған. Бұл лирика­лық және эпикалық өлеңдер эвфоникалық, ырғақтық және метрикалық үш элементті байла­ныстырған.  305 өлеңнен тұратын Шицзин жинағы әлем әдебиетінде өзіндік орнынға ие поэтикалық ескерткішке жатады. Риторикалық прозамен, лирикалық және эпикалық поэзиямен Қытай­дың ежелгі өнер мұрасы  шектелмейді. Оның бір бөлігі – афористикалық  проза санала­ды. Афоризм ауызша шығармашылықтың түрі ретінде бір нәрсеге иландырады не бір нәрсені ұлағат етеді. Б.з. YIII ғ. өмір сүрген ғалым Хань Юй ертедегі тілдің, әдетте, түсініксіз болатынын айта келе, «Ицзин» афоризмдері туралы: «Олар ерекше және дәл әрі тура» деген. Туралық, яғни тілдік көріністерін жоғалтпау – афоризм талабы, өйткені афоризм адамның  санасы мен сезіміне дәл әрі нақты әсер ету керек. Айқындықпен қоса, максималды мәнерді талап етеді.

«Луньюй» ежелгі классикалық әдебиеттің алғашқы ескерткіші болса, Кун-цзы — осы әдебиеттің  негізгі  кейіпкері, тарихи тұлға. Бұл ескерткіште адам ерекшелігінің екі жағын басып көрсеткен. Алғашқысын «чжи», екіншісін «вэн» сөздерімен белгілеген. Чжи дегенміз адамдық қалып, оның табиғи белгісі. «Вэн» сөзі «чжиге» қарсы мағынада, яғни адамның қабылдағаны мен үйренгенін білдіреді. Мысалы Конфуций өзінің оқушылары туралы: олардың кейбіреуі өздерін тәрбие жағынан  көрсете білсе, кейбіреуі шешендік өнерден, үшіншісі саясаттан, төртіншісі «вэн» өнерінен өздерін танытты. Басқаша, вэн — адам өзінің ішкі  жан дүниесін байытуы. Ежелгі Қытайдың алғашқы әдеби тұжырымдамасы — ерекше түрдегі алғашқы қоғамдық категория. Қоғамда қалыптасып жинақталған заңдар мен нормаларға тәуелді  болды. Чжоу патшалығының Шығысқа қарай ығысуынан олардың тайпалық бірлестіктерінің ыдырауы аяқталды. Олардың бір тектес тайпаларының байланысу мен бірігу уақыты орнады. Бұл бірігу уақытында географиялық және экономикалық ортақтық мемлекеттің орнығуына әкелді. Дәл осы шақта құл иеленушілік мемлекеттің дәуірі туды. Б.з.д. IY ғасырда кең территорияда жеті үлкен патшалықтар өмір сүріп жатты, олар: Янь, Ци, Хань, Вэй, Чжао, Чу мен Цинь. Бұлардың тарихы екі кезеңді қамтиды. Кезеңде болған «бөлек мемлекеттердің» келбеті – лего немесе қала-мемле­кет­тер деп қытай жәдігерліктерінде аталды. Бұл кезде ауыл шаруашылығында алға басу­шы­лықтар болды: темір құрал-саймандарды қолдану ұлғая түсті, салық жүйесіндегі мал шаруа­шылығы, әсіресе мал бағушыларға арналған түрі дамыды. Қала-мемлекеттердің дамуы – интеграцияның саяси, мәдени кезеңі. Қытайлықтар лего­ны ұмытып, орнына «тянься» (Аспан асты) бейнесін қабылдаған. Интеграция бір патша­лық­тың гегемониясының бүкіл Қытай территориясының бөлек патшалықтарының жоюы­луына алып келді. Осыдан барып, Қытай Ескілігінің үшінші үлкен дәуірі – империя ғасыры бастал­ды. Б.з.д. YIII–III ғ. аралығы Қытай тарихындағы патшалықтар – өркениетінің тез дамуы­ның тарихи кезі. Құл иеленушілік құрылыс сол кездің өзінде өндіруші күш пен мәдениеттің дамуына үлкен мүмкіндіктер туғызды.

Бұл ғасырлардың қоғамдық өмірлерінің ерекшеліктеріне келсек, олар рухани мәдениет­тің, әдебиеттің, демократияның дамуында маңызды рөл атқарды. Сондай-ақ сауатты, білімді адамдардың, қазіргі тілмен айтқанда интеллигенция тобының адамдары пайда болды. Сол кез­дегі оқу – «сөйлеу», ал сөйлеу – «оқу» болды. Сондықтан да оратор тілінің өнері қоғам­дық өмірдің негізі, «дана, ақылгөй» мағынасындағы көзқараста болды. Ежелгі Қытай классикалық кезеңінің «Гуань цзы» және  «Сунь цзы» деген екі шығарма да жатады. Басқа әдеби ескерткіштер секілді олардың құрастырылуы ұзақ мерзімді қамтиды. Классикалық туындылардың біріне б.з.д. IY ғ. жемісіне «Ле-цзы» айналған. Бұл әдеби ескерткіш жолдарының басынан-ақ Ле-цзы ұстазы жөнінде сөз қозғалады. Ол Чжэн патша­лы­ғына тиеселі Юаньпу мекенінде 40 бойы өмір сүргенмен ешбір адамның оның данагөйлігі жөнінде хабары болмаған делінеді. Ле Юй-коу Ұстазының атын алғаш шығарған оның шә­кір­ті болатын. Көптеген зерттеушілер де Ле Юй-коудың Чжэн патшалығының  Жу-гун билігі /422-396/ кезеңінде болғандығын айтқан. «Ле-цзы» фольклорлы қара сөзді шығарма. Қай кезеңге жатпасын, әдебиет тұрғысынан аса бағалы, қытай ауыз әдебиеті үлгілерінің жиын­тығы саналады. Анекдоттар, тұрмыс-салт әңгімелері, өнеге-өсиеттерімен қатар «Ле-цзы» ғажайып мәлі­мет­тер желісімен құралған, мұнда ойдан шығарылған тарихи кейіпкерлер туралы мәлімет­терден құралған сиқырлы ертегілер де бар.

.

.

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.