ИНДУИСТІК ХРАМНЫҢ ГЕНЕЗИСІ

Home » Рефераттар » ИНДУИСТІК ХРАМНЫҢ ГЕНЕЗИСІ
Рефераттар Комментариев нет

Отырықшы халықтар арасындағы сакральді өнеркөбіне, Ғарышта көзге түспей өмір сүретін Тәңір Рухы «түратын», соның тікелей «өзі» қоныстанатын қасиетті үй салу. Діни наным бойынша киелі орын дүниенің қақ ортасын-да орналасқан, содан да ол киелі, тсгаіит: бұл жерде адам кеңістік пен уақыттың беймәлімдігінен қорғаулы, өйткені, қүдай адамға «қазір»және «осы жерде» келеді. Бүл храм-ның жоспарыңда да байқалады; негізгі бағыттардың ерекше бөлінуі кеңістіктің орталыққа қатысын реттейді. Мүндай жоспар дүниенің синтезі іспеттес: Ғарышта, үздіксіз қозға-лыста жүргеннің бөрін сакральды архитектура киелік сөу-лет өнері түрақты пішінге айналдырған. Ғарышта кеңістіктен уақыт басым түседі; храм қүрылысында уақыт кеңістікке айналған сияқты болып шығады; болмыстың негізгі, қалып-тасу барысында бөлініп және шашылып кеткен аспектілерін —-айшықіайтын, кезге корініп тұрған ғарыштың ұлы ырғақ-тары қайта жиналып, ғимараттың гоеметриясыңда бекіп қала-ды. Осылайша, тәртіпке келтірілген және өзгермейтін пішіні арқылы храм дүниенің түгеддігін, оның уақыттан тыс аспек-тісін немесе түпкілікті жағдайын көрсетеді: мүнда барлық заттар осының аддыңцағы Болмыстың бөлінбейтін бірлігінің қүшағында жойылып кеткен жағдайынан айығып, тепе-тендік қүшағында түрады. Киелі үй дүниенің ақырғы өзгеріс-тің — христиан дінінде симводдық түрғыда Аспан Иерусалимі делінетін өзгерістің прообразы болып есептеледі, сондықтан да, ол Тәңірлік тыныштыққа толы (иврит тілінде — шехина, санскритше — шанти).Тәңірлік Тыныштық жанға да осылайша орнайды, оның барлық қасиеттері немесе барлық мазмүны — дүниедегі заттардың қасиетше үқсас — қарапаиым жене терең, өзшщ сапалық бірлігі жағынан кйелі үйдің үйлесімге толы пішініне салыстыруға боларлық тепе-тендікте түрады.
Киелі үйдің ғимараты, жанның жаратылуы сияқты, қүр-бандық аспектісіне де ие. Егер жан Ізгіліктің үясына ай-налғысы келсе, оның күштері дүниеден алыстауға тиіс, сол сияқты храм салуға арналған материалдардың барлығы дүнияуи пайдаланудан алынып, Қүдайға садақа ретінде берілуге тиіс. Біз бүл қүрбандықтың бастапқы «тәңірлік қүрбандықтың» орнын толтыру екенін аңғарамыз. Күллі қүрбандық шалу рәсімдерінде қүрбандыққа берілген суб-станция сапалық жағынан өзгеріске түседі, оның тіршілігі тәңірлік үлгіге үқсайтын болады. Бүл киелі орынды жасау-да да аз байқалмайды; бүған белгілі мысал да бар — Соло-монның Давидке аян етілген жобаға сөйкес храм салдыруы.
Дүниенің жаралып бітуінің образы храмның тік бүрыш-ты пішінімен символданады, бүл — космостық қозғалыс қүзырындағы дүниенің доңгелек пішініне қарсы қойылған рәміз. Көкгің күмбезділігі айқын емес және ешқандай өлшем-ге симайтын болса, киелі ғимараттың тік бүрышты немесе текше пішіні нақты және езгермейтін заңды бейнелейді. Қандай дәстүрге қатысты болса да, сакральді архитектура-ны шеңбердің шаршыға айналуының негізгі тақырыбының дамытылуы деп қарауға болатыны сондықтан. Индуистік храмның пайда болуына осы тақырыптың дамуы (оның ме-тафизикалық және рухани мазмүнының күллі байлығымен бірге) ерекше айқын байқалады.
Бүл мөселені қарастырмас бүрын осы екі негізгі рәміздің — шеңбер мен шаршының немесе күмбез бен текшенің ара-сыңдағы байланыс, санау деңгейіне сәйкес, әртүрлі қызмет-тер атқаруы мүмкін екенін анықтап алу керек. Егер шеңбер біртүтас және белінбейтін Үстанымның (принцип) рәмізі, яки, символы болса, шаршы оның әдепкі және өзгермейтін айқыңдығын, өмбебап Занды немесе Норманы біддіретін бо-лады; бүл жағдайда шеңбер шаршы бейнелейтін шынайы-лықтан жоғарырақ шындықты бейнелейді. Егер шеңбер оньщ қозғалысьш қайталауы арқылы көкке қарасты болса, ал шар-шы — жерге қатысты болып, оның қатты және инертті күйін білдірсе, онда шеңбер шаршыға активтінің пассивтіге қаты-сындай қатынаста немесе өмірдің тәнге қатысындай қаты-наста болады, ейткені, аспан активті түрде қоздырады, ал жер мүны пассивті түрде қабылдайды және туады. Алайда, кері иерархияны да елестетіп көруге болады. Егер шаршы өзінің метафизикалық мағынасында өз бойына ғарыштық парадокстарды сиғызып және шешіп түратын, түпкі өзгер-мейтіндіктің символы болса, ал шеңбер соған сөйкес, езінің ғарыштық прообразымен — шексіз қозғалыспен байланыс-тырыла қарастырылады, онда шаршы шеңбер бейнелейтін шынайылылықтан жоғарырақ шынайылықты айшықтайды, ейткені Принциптің (үстанымның) түрақты және бүлжы-майтын табиғаты Принциптің өзіне жат аспани немесе ғарыш-тық қызметтен басым түседі 1*.
Шеңбер мен тортбүрыш арасыңдағы мүңдай рәміздік бай-ланыс Үңдістанның киелі сәулеткерлігінде басым. Оның ба-сым болатын себебі — орнықтылық — сәулеткерлікке төн сапа, дөл осы орнықтылықтың арқасыңда архитектура, яғни сәулеткерлік Тәңірлік Кемелдікті мейілінше шүбәсіз бейне-лейді, сол себепті де мүндай көзқарас индуистік рухқа төн болады. Индуизм ердайым жердің немесе ғарьгштың өз бол-мысы бойынша озгешеленетін шынайысын Тәңірлік Нәттің бөлінбейтін және қозғалмайтын толықтығына қосуға бейім болып келді. Киелік сеулеткерлікте рухани езгеріске кері рәміз ере жүреді, соның нәтижесінде уақыттың үлы «ел-шемдері», ертүрлі циклдер негізінен храм шаршысына келіп «кристалданады» 2*.
Бүдан әрі біз осы тортбүрыштың аспани динамиканы «фиксациялау» жолымен пайда болатынын кереміз. Қалай болғанда да, шаршының шеңберге қожалық жүргізуі, ол Үндінің сакральді архитектурасында болсын, езге жерлерде болсьш, екі символ арасыңдағы байланыстьщ мүдде керісінше болуы1мүмкін екенін жоққа шығара алмайды. Әртүрлі қүры-лыс элементтері мен Ғарыштың соған сәйкес элементтері арасындағы параллельді есепке алатын болсақ, мүндай ин-версия барлық жерде орынды болады.
Меңгіліктің тоңкерілген бейнесіне үқсайтын барлық ғарыштьгқ шындықтарды геометриялық символдарға «кристалдандыру» индуисттік дөстүрде ведалық алтарьдің қүрыл-ғысынан көрінеді. Бүл бірнеше бағытта қаланған кірпіш-терден түрғызылған, күллі ғарыштық болмыстың — Прад-жапатидің «төнін»бейнелейтін текше (куб). Дүниенің бас кезінде диюлар (дева) 1* осы мәңгілік Болмысты қүрбан-дыққа шалады; оның шашылып кеткен, ғарыштың көп сан-ды аспектілерін-2* немесе бөліктерін қүрайтын бөліктері символдық түрғьщан топтануға тиіс еді.
Праджапати өзінің көрінген аспектісіндегі Принциптің өзі болып табылады; бүл өз бойына күллі дүниені түтасы-мен сиғызады және дүниенің әртектілігі мен түрақсызды-ғының кесірінен фрагментарлы болып көрінеді. Осындай жолмен түйсінілген Праджапати бейнебір уақыт кесірінен бөлшеқтеніп кететін сияқты; ол күн циклімен шендестіріледі, ай цикліне, бір айға теңестіріледі, бірақ бөрінен бүрын — өмбебап циклмен немесе барлық ғарыштық циклдердің жиынтығымен шендестіріледі. Өз нөті бойынша, ол Пуру-шадан — адам мен Ғарыштың өзгермейтін және бөлінбейтін Нәтінен өзге ештеңе де емес; Ригведа бойынша (10.90), бүл о баста диюлар Ғарыштың әртүрлі бөліктері мен тіршілік иелерінің әрқилы түрлерін жасау үшін қүрбандыққа шал-ған Пуруша. Мүны пантеизм деп үғуға болмайды, өйткені, Пуруша іштей бөлшектенбейді жөне эфемерлі тіршіліктерде түйықталып қалмайды (локализацияланбайды); бүл оның көріністері, көзге көрінетін пішіні, қүрбандыққа шалынған да сол пішін, ал оның мәңгі табиғасы баяғы күйінде, қай кезде де болған күйінде қалады — ол бір мезгілде қүрбан-дықтың озі де, садақа беру де және қүрбандық бағыштал-ған объекті де болып табьглады. Ал диюларға келсек, олар төңір аспектілері немесе, дөлірек айтсақ, мүмкіндіктері, ТәңірлІк Істің немесе Ақылдың (Логосқа сәйкес келетін Буддхи) қызметтері болып табылады.

LEAVE A COMMENT

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.