Көбею ағзаларының жүйесі

Главная » Рефераттар » Көбею ағзаларының жүйесі

Малдардың көбеюі жыныстың жолмен өтеді, яғни аталық және аналық жыныс жасушалары (гаметалар) қосылып, зигота түзеді, одан ұрық, әрі қарай төл жетіледі. Төлдің дамуы ұрғашы малдың жыныс мүшелерінің бірі -жатырда өтеді.
Еркек малдың көбею мүшелері. Оларға аталық жыныс бездері (ен), ен қосалқысы, ен бауы, шәует өзегі, несеп-жыныс каналы, ен қабы, қосымша жыныс бездері, сыртқы жыныстың мүше жатады.
Ен — эллипс немесе сопақ пішінді болып келген жұп жыныс безі. Мұнда аталық жыныс жасушалары -спермийлердің даму кезеңі (сперматогенез) өтіп, шәует түзіледі. Ен сыртынан тығыз дәнекер тін — ақуыз қабығымен қапталады, оның жалғасы еннің бір шетінде ішке кіріп, ен орталығын түзеді. Ен орталығынан сыртқы көптеген перделер (трабекулалар) таралады, сөйтіп, енді көптеген бөліктерге бөледі. Бөліктердің негізін болбыр дәнекер тін қалыптастырады, ал оның ішіндегі паренхиманың негізгі құрылымы — иректелген тұқым түтікшелері. Әрбір бөлікте 2-3-тен бір ұшы тұйық, ұзындығы оншақты сантиметр құрайтын тұқым түтікшелер болады. Осы түтікшелердің қабырғасында сперматогенез кезеңдері өтеді. Иректелген түтікшелер тік тұқым түтікшелеріне айналып, барлығы бірігіп ен торын құрайды.
Ен қосалқысы — еннің ен қосалқылық жиегіне жанасып орналасады. Ен қосалқысы басынан, денесінен және құйрығынан тұрады. Ен қосалқысының басы ен торынан жалғасатын бірнеше түтікшелерден жинақталады. Аталған мүшенің басында да түтікшелер 25-86 шамасында әрі қарай қосылып имектеліп орналасқан бір өзекке айналады. Соңында шәует (спермийлер жиынтығы) өзегіне жалғасады.
Ен қабы дегеніміз — енді сыртынан қаптап жатңан қүрсаң қабырғасының төмен созылған жалғасы. Ішкі серозды ңабаттары еннің және ен ңосалқысының беткей-леріне жабыса орналасады. Еннің конус пішінді шажыр-ңайы ен қосалқысынан шат каналына дейін таралып, ен бауын ңүрайды. Оның бойымен тамырлар, еннің ішкі көтергіш бүлшық еті және шәует өзегі өтеді. Шөует өзегі ен ңосалңысының қүйрығынан басталып, шат каналы-ның бойымен өтіп жамбас ңуысында ңуық мойнына ашылады, әрі ңарай жалғасып несеп-жыныс каналы деп аталады. Осы каналдың бойында бірнеше ңосымша жы-ныс бездері — көпіршік, простата және бадана бездері өзектерін ашады. Сыртңы жыныстың мүше — шағылы-су мүшесі. Мүшенің негізін тығыз дәнекер тін, үңгір ңуыс дене және шөует өзегі қүрады.
1.10.1. Көбею физиологиясы
Малдың жыныстың жетілу мерзімдері келесі фактор-ларға байланысты: түқымына, азыңтандырылуына, ба-ғып-күтілуіне, ортаның температуралың жағдайына.
Аталың малдың жыныс мушелерінің ңызметі. Еркек малдың .жыныстық жетілгенінен бастап ендерінде спермилерді түзілдіру қабілеті ңалыптасады. Спермотазоидтар 30-40 күн ішінде түзіледі, олардың үзындығы 60-70 мм, түлғалары бас, мойын, дене және өздігінен ңоз-ғала алу қабілетін беретін ңүйрыңтан түрады. Еннің ирек түтікпіесінде туған спермотазоидтар біртіндеп ен қосал-қысына түсіп, көп мөлшерде сол жерде жиналады (50-200 млрд). Бүл жерде сперматозоидтар 2-3 айға дейін өз сапасын жоғалтпай сақталып түрады.
Жыныстық қатынас кезінде сперматозоидтер үрға-шы малдың жыныстық жолына ңынаіща не жатырға эякулят шәует ңүрамында түседі. Шәует қүрамына ңосал-қы бездерден бөлінетін заттар енеді де көлемін ңалып-тастырады: айғырда — 75 мл, қабанда — 250 мл, бүғыда -5 мл, қошқарда — 1 мл, ал концентрациясы болса анағүр-лым қою, көлемі аз шәуетте сперматозоидтар саны көбірек болады. Сперматозоидтердің ңынаптан жатыр-га қарай жылжу жылдамдығы 1 мин 2-5 мм. Егер дежы-ныс бездерін сылып алып тастаса (піштіру), үрыңтанды-ру ңабілетінен аналыңта тасуынан айырылады, олардың екінші жыныстық белгілері мен дене пішіндері өзгереді.
Аналың жыныс мүшелерінің ңызметі. Жынысы жетілген малдарда фолликуланың қабатында үрың жа-сушалары жетіледі. Жетілген фолликуланың іші сүйыңңа толы болады да, ол бездің бетіне бүртиіп шы-ғып түрады. Фолликуланың сүйың қысымы жоғарыла-уынан және гипофиз гормонының әсерінен фолликула қабығы жарылып, ооцит үрың түтікшесінің кеңейген жеріне ағып шығады. Бүл пісіп жетілген фолликуланың жарылып, оның ішінен фолликула сүйығымен бірге аналық үрық жасушасының бөлініп шығу процесі ову-ляция процесі деп аталады. Бие мен сиырларда бір мезгілде бір ғана фолликула жетілсе, мегежін мен ңой-лардың әрбір аналық бездерінде 8-12-і бірден жетіледі.
Жыныстың айналым. Жетілген малдың жыныс жүйесінде белгілі бір мезгілде бір ретте ңайталанып оты-ратын күрделі морфо-физиологиялың қүбылысты жы-ныстың айналым деп атайды. Бүл айналым үш кезең-нен түрады: қозу, теңдесу және тежелу. Қозу кезеңінде төрт көрініс бар: қынап саңылауынан ақ ңоймалжың зат-жіп тәрізді ағып түрады (ңозу, күйлеу, овуляция). Осы кезде мал күйлейді, овуляция процесі ңалыптасып, үрыңтану мүмкінділігі артады.
Үрықтану, буаздың, туу. Үрыңтану — аналың және аталың үрың жасушалары бір-бірімен ңосылып, зигота түзілдіретін биологиялың процесс. Осы кезден буаздың кезеңі басталады, үрық қағанаңта дамиды және тыныс алуы да ңағанаң арңылы өтеді. Буаздық әр малда әр мерзімде өтеді: жылңыда — 285 күн, ңойда — 150 күн, шошңада -115 күн. Буаздың мерзімі аяқталған кезде қанда эстроген мен окситоцин гормондарының мөлшері жоғарылап, жатыр еттері мен ңүрсаң бүлшың еттері оқтын-оңтын жиырылып, толғақ пайда болады. Соңын-да қағанаң қабықтары мен суын төлмен бірге сығып шы-ғаратын ңүбылыс туу процесі деп аталады.

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.