Малды өсіру әдістері

Главная » Рефераттар » Малды өсіру әдістері

Таза өсіру. Ірі қара шаруашылығында мал өсіру үшін екі түрлі әдіс қолданылады. Біріншісі — таза өсіру, екіншісі — шағылыстырып өсіру әдісі. Бұл екі әдіс біріне-бірі өте байланысты. Тек қана біреуін ғана қолданып, сапалы нәтижеге жету қиын. Малды таза өсіру әдісі, көбінесе асыл тұқымды мал шаруашылығында қолданылса, шағылыстырып өсіру әдісі көбінесе тауарлы шаруашылықтарда қолданылады. Ал, кейбір шаруашылықта екі әдістің екеуі де қолданылуы мүмкін. Таза өсіру әдісі көбінесе бір тұқымның ірі қарасын асылдан-дыруға бағытталса, шағыстырып өсіру әдісі жаңа асыл тұқымды мал шығарарда кеңірек пайдаланылады.
Таза өсіру әдісінде бір тұқымның ірі қараларын сол тұқымның өз бұқаларымен қашырады. Мысалы, симменталь тұқымының ірі қараларын симменталь тұқымының бұқаларымен шағыстырып, ешбір басқа тұқыммен араластырмайды. Мұндағы негізгі мақсат — сол тұқымның өз ара тұқым қуалаушылық заңдылығын одан әрі дамыту, олардың жақсы қасиетін сақтау (өнімділігін, дене құрылысын, морфологиялық және физиологиялың ерекшеліктерін), әрі олардың шаруашылыққа пайдалылырын дамыта түсу.
Таза өсіру әдісі асыл түңымды малдарды одан әрі асыл-дандыру, сол түңымның сүттілігін, сүтінің майлылығын дене ңүрылысының ерекшеліктерін онша өзгертпеу үшін керек. Ірі ңаралар мен бүңалардың түңым ңуалау-шылың ңасиеті түраңсыз болса, онда алға ңойған мақсатқа жету ңиын. Сондыңтан, таза өсіру әдісін ңолданудан бүрын сол ірі қаралар мен бүқалардың түңым қуалаушы-льщ қасиеті дамып жетілгендігін, әлде жетілмегендігін білу керек. Түңымды таза өсірудің жолы линияны одан әрі дамы-ту. Линия атақты бүңаларды пайдалану жолымен қүры-лады. Линия дегеніміз — өнімділігі мен дене ңүрылысы жөнінен ата-тегіне үқсас үрпаң шығару. Туыстық өсіру -аналары арңылы қүралады.
Шаеылыстырып өсіру. Шағылыстырып өсіру әдісін сіңіре, өндіре, қан жаңарту, кезек, өнеркәсіптік өсіру деп бөледі.
Будандарда түрлі түқымдарды бір-бірімен шағылыс-тырады. Мысалы, ңырдың қызыл ірі ңарасын қазақтың аңбас ірі ңара түқымының бүқаларымен қашырады. Міне, солардан туғандар будан болып аталады да, бүл әдістің өзін шағылыстыру деп атайды. Мүны бір асыл түқымның жаңсы қасиеттерін екінші түңымға беру үшін ңолданады немесе екі түқымның немесе бірнеше түқымның жақсы қасиеттерінің басын біріктіріп, бір түңымнан іпығару үшін де қолданады.
Сіңіре шаеылыстыру осыдан 30-40 жыл бүрын өте көп ңолданылды. Бүл шағылыстырудағы негізгі мақсат -жергілікті нашар түқымның ірі ңараларын асылданды-ратын жаңсы түқымның бүқаларымен сүзгіздіру. Бүлар-дан туған бірінші бүзау жарты қанды будан деп атала-ды. Өскен соң оны тағы да сол асылдандырушы түқым-ның бүқасымен шағылыстырады. Одан үш ширек ңанды будан туады, өскен соң мүны тағы да жаңағы асылдан-дырушы түңымның бүңасымен шағылыстырады. Сөйте-сөйте 4-5 атаға дейін барады. Аңырында, жергілікті жа-байы түқымды сіңіре шағылыстыру арңасында, тіпті тазатүңымғаайналдыруғаболады. Мысалы, Қазақстан-да кейбір шаруашылықтарда жергілікті ірі қараларды герефорд түқымының бүңаларымен шағылыстырып, сіңіре шағылыстыру тәсілін ңолданды, ал басқа шаруа-шылықтарда симменталь түңымының бүңаларын қол-данды. Осының салдарынан будан малдардың өнімділігі жергілікті малға ңарағанда екі есе артты.
Өндіре шагылыстыру көбінесе ірі қараның екі түңы-мынан немесе бірнеше түқымынан жаңа түңым шығару үшін қолданылады. Өндіре шағылыстыру мал өсірудің қиын әдістерінің бірі. Өндіре шағылыстыруда екінші және үшінші үрпаң буданның үнамды типі алынып, кейіннен олар өзара өсіріледі. Өндіре шағылыстыру жай және күрделі болып екіге бөлінеді. Жай шағылыстыруға екі түқым, ал күрделі шағылыстыруда — үш және одан да көп түңымдар ңатынасады. Өндіре шағылыстыруды қолданғанда мал саны көп болу керек. Себебі, мал өте ңатал сүрыптаудан және жүптаудан өткенде аз мал қала-ды.
Қан жаңарту мүнда жаңсартылатын түқымның негізгі ңасиеттерін саңтай отырып, оның кемшіліктерін түзеу үшін басқа бір түқымды пайдаланады. Басқа түңымды бүңаларды тек бір-ақ рет ңолданып, бірінші буданды алғаннан кейін, алынған буданның ірі ңарала-рын аналық ірі қараның бүқаларымен шағылыстырады. Бүл әдісті тәжірибелі әрі сауатты мамандар басқаруы керек.
Кезек шагылыстыруда бірінші үрпақтың ірі ңарасын бастапңы түңымның бүқасымен немесе осылай шағы-лыстыру нәтижесінде алынған жартылай ңанды бүңа-мен кезек шағылыстырады. Бүл шағылыстыру тауарлы шаруашылыңтардаңолданылады. Сондай-аң, бүләдісті түңым мал шаруашылықтарында да пайдалануға бола-ды.
Кезек шағылыстыруға сиырдың екі немесе 3-4 түқы-мы қатынасуы мүмкін. Бүл әдіс ірі қараның жаңа түңы-мын шығару үшін де ңолданылады.
Өнеркәсіптік шагылыстыру тауарлы шаруашылың-тарда пайдаланылатын жоғары өнімді малдың буданын алу үшін ңолданылады.
Өнеркәсіптік шағылыстыру таза түңымды малмен шағылыстырғанда, бірінші үрпақтың будандарының жақсы өсіп жетілуіне себепші болатын гетерозисін пай-далануға негізделген. Өнеркәсіптік шағылыстыру үшін екі немесе үш түқым пайдаланылады.
Сцрыптау. Сүрыптау деп жаңсы малдарды іріктеп, таң-дап алуды айтады. Іріктегенде оның сүттілігіне, сүтінің майлылығына, тірілей салмағына, сүйек бітісіне, дене қүрылысының тұңымына, суалғыштығына, өсіп жетіл-гіштігіне, жақсы үрпаң беруіне және денсаулығына ңарайды.
Сүтті түқымға жататын ірі ңаралардың ең негізгі бе-ретін өнімі сүт болғандықтан, ең алдымен олардың сүттілігіне қарай таңдайды. Демек, түқымға сүтті ірі қара-ларды таңдап алу керек. Ірі ңараның сүттілігі түңым қуалаушылық заңдылыққа байланысты болғандыңтан, оны тәжірибе жүзінде сынап көрген дүрыс. Өйткенмен кейбір сүтті ірі қараның үрпағы өзі сияқты аса сүтті бо-лып келмейді. Ал, ірі ңаралардың сүтті болуы тек түңы-мына ғана байланысты емес, олардың азыңтануына, күтіміне, жасына, бүзаулағаннан кейінгі келесі ңашыру мезгіліне және суалту мезгіліне де байланысты.
Жцп таңдау. Түңымдың бүқалардың ірі қара шаруашылығында маңызы өте зор. Қазіргі уақытта бір асыл түқымды бүқаның үрпағымен бірнеше мың ірі ңараны қолдан үрықтандыруға болады. Сондықтан бүқа-ның нәсілі неғүрлым асыл болса, одан тарайтын үрпақ-тардың да асыл болуы мүмкін нәрсе және жалпы мал ба-сын асылдандыру ісі де тездетілмек. Себебі бір ірі ңара-дан жылына бір ғана бүзау алсақ, бір бүқадан қолдан үрыңтандыру арңасында, бірнеше жүздеген бүзау алы-нады. Малды шағылыстыру үшін ірі ңаралар мен бүңа-ларды бір-біріне қолайлап алып, лайыңтап сайлап сала-ды, сөйтіп, жаңсы үрпақ туу жағы көзделеді.
Ірі ңараға жіберетін бүқаны сайлағанда сол бүқаның өзі барлық қасиеттері және асылдығы жағынан түсетін ірі қараларынан артығыраң болуы тиіс. Сонымен бірге, ірі қаралар мен бүқаның туыс жағынан жаңын болмаға-ны жөн. Бәрінен бүрын бүқаның дені таза болуы керек. Дене бітісі жинақты, ықшам және сымбатты болып келуі тиіс. Сырт белгілері жағынан: сүйегімықты, бүлшың еттері көрнекті болып, көп салмаң тартсын, кеуделі және омыраулы келсін. Бөксесі төмен жөне салпы келсе, ол бүңаның үлкен кемістігі. Қайңы бел болуы да елеулі кемшілігі, сондықтан бүқаның белі түзу және мықты, түла бойы жақсы біткен болуы керек.

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.