ШЫҒЫС ПЕН БАТЫСТЫҢ КИЕЛІ ӨНЕРІ

Home » Рефераттар » ШЫҒЫС ПЕН БАТЫСТЫҢ КИЕЛІ ӨНЕРІ
Рефераттар Комментариев нет

Өнер тарихшылары «киелі өнер» (сакральді өнер)деген терминді діни тақырыпқа арналған кез келген туындыға қатысты қолданғанда өнердің шын мәнінде екенін естен шығарып алады. Өнер, шынында, өз тақырыптары рухани ақиқаттардан туындағаны үшін ғана сакральді бола алмай-ды; оның формальді тілі де осындай қайнар-бастаудың куөлігіне жүрерліктей болуға тиіс. Мәселен, стиль түрғы-сынан алғаңда, өз дәуірінің онерінен принципті түрде айыр-машылығы жоқ ренессанс пен барокко дөуірлерінің діни онерін сакральді (киелі) деуге болмайды; олардың діннен сыртқы, әдеби бейнесін ғана алған тақырыптары да, қажетті түстарда олардың бойына сіңірілген ізгі сезімдер де, оларда корініс беретін жан дегдарлығы да бүл өнерге киелілік бере алмайды. Өз пішіндері арқылы белгілі бір дінге тән рухани зерделеуді корсете алмаған онер бүл мөртебеге лайық емес.
Әрбір пішін (форма) — озіне тән болмыс корінісінің ха-баршысы. Діни мазмүн оның формальді тіліне еш қатыс-сыз-ақ оған орналастырылуы мүмкін, мүны ренессанс дәуірі-нен бергі христиан өнері дөлелдеп отыр, демек, бүл бар болғаны киелік тақырыбындағы зайырлы онер шығармала-ры ғана, бірақ екінші жағынан, зайырлы пішіндегі сакральді өнер туындысының болуы мүмкін емес, ойткені, пішін мен рух арасында мықты үқсастық бар. Рухани түрғыдан көру айрықша формальді тілде айқын корінеді, егер мүндай тіл жоқ болса, соның нәтижесінде, елгі сакральді өнер деп отыр-ғанымыз ез пішінін зайырлы онердің өлдебір түрінен алып отырса, бүл заттарды рухани көре білудің^коқтығынан ғана
болатын нәрсе.
Діни онердің протейлік немесе айқын емес жөне түрақ-сыз мінезін догманың әмбебаптығымен немесе рухтың еркін-дігімен ақтап алуға тырысудан пайда жоқ. Егер руханият табиғаты пішіндерге тәуелді емес десеқ, бүл оны пішінніңорқилы түрлері арқылы жеткізуге немесе баяндап беруге болады деген сөз емес. Өзінің сапалық мөнісінің арқасыңда иішін сезім аясьшан оз орньш тауып алады, бүл интеллектілік аядағы ақиқаттың орны сияқты; гректің «эйдос» үғымы-ның мәні осында. Догма немесе доктрина түріндегі ментальді форманың Тәңіри Ақиқаттың шектеулі болса да, сәйкес керінісі болатыны сияқты, сезімдер арқылы түсінілетін фор-ма сезінілетін формалардан да, ой аясынан да басым түсетін ақиқатты немесе шындықты оз қалпында көрсете алады.
Сондықтан, сакральді өнер піптіндер іліміне немесе, озгеше айтсақ, пішіндерге тән рөміздемеге негізделген. Бүл ретте рәміздің тек қана шартты белгі еместігін ескеру керек. Белгілі онтологиялық заңның арқасыңда ол әзінің архетипін өйгілеп түрады; Кумарасвами айтқандай, рәміз — белгілі бір мағы-нада, езі бейнеленген нөрсенің озі. Дәл осы себептен дәс-түрлі рәміздемелер ешуақытта сүлулықтан тыс омір сүрмейді: дүниеге рухани кезқарас түрғысынан алсақ, заттың өде-мілігі — оның экзистенциалды қабығының мелдірлігінен өзге ештеңе де емес; оз атына лайық онердің ғажайып бола-тыны — ақиқи нәрсе.
Сакральді онермен айналысатын кезкелген суретші не-месе шебер қолөнершінің формаларға тән Төңір Заңьш толық түйсінуі мүмкін емес жөне оның мәнісі де жоқ; ол мүның ез онерінің ережелері аясыңда ғана кездесетін белгілі аспектілері мен белгілі практикалық қолданыстарын ғана біледі; бүл оның сурет салуына, қасиетті ыдыс жасауына немесе қалып-тасқан төсілмен каллиграфиямен айналысуына мүмкіндік береді, бірақ өзі жасап отырған символдардың түпкі мағы-насын тану ол үшін міндет емес. Дөстүр қасиетті үлгілер мен өзгермес үстыңдарды мүра етіп қалдырады, сол арқылы пішіндердің рухани негізділігіне кепіл болады. Дөстүрде қүпия күш бар, ол күллі оркениетке дариды және өнімде-рінің мазмүнында арнайы сакральді ештеңе жоқ онерлер мен үсталықтарға да ықтиярын тигізіп отырады. Осы күш оркениеттің стилін — сырттан еліктеуге мүмкіңдік бермейтін, органикалық жолмен, өзіне жан бітіретін рухтан өзге еште-ңенің көмегінсіз қалыптасатын стильді тудырады.
Осы заманға тән, берік бекіп қалған қате түсініктің бірі — озін өнердің обьективті, арда ережелеріне қарсы қойып, олар шығармашылық қүдіретті жаншьш тастауы мүмкін деп қоры-ну. Шындығында, өзгермейтін үстанымдар «байлап» тастаған, жанды шығармашылық қуанышына бөлемейтін бір де бір дөстүрлі шығарма жоқ, ал осы заманғы индивидуализм, аз ғана үлылардың бәрібір рухани жағынан бедеу еңбектерін қоспағанда, ажарсыздықты — пішіндердің тыйымсыз және үмітсіз ажарсыЗдығын дүниеге өкелді, ал ол біздің дәуірі-міздің түла бойына сіңіп түр.
Бақыттың басты шарттарының бірі — мәңгіліктегі мәні бар нәрсенің бөрін тану; бірақ бүгінгі біздің заманда бүры-нғыдай күллі тіршілігі «Қүдай үлгісіне» лайық қүрылған өркениет туралы кім армандай алады? 1* Теоорталықшыл (дінге бағынышты) қоғамда қарапайым қызметтің өзі осы аспани батаға, ізгілікке қатысты. Дөл осы түста озім Ма-роккода естіген коше еншісінің созін келтіру орынды бо-лар. Әншіден оның қолыңдағы аңыз-жырларды бірқалыпты өуенмен сүйемелдейтін араб гитарасының шегі неге екеу екенін сүрағанбыз. Ол былай деп жауап берді: «Бүған үшінші ішек тағу имансыздыққа барар жоддың бірінші қадамы бо-лар еді. Қүдай Адам Атаның жанын жаратқан кезде жан төнге енгісі келмей, оны өз торын айналып үшқан қүсша, айналып үшып жүріпті. Қүдай періштелерге әйел және ер-кек°деп аталатын екі ішекте саз ойнауға бүйырған, жан аспаптың — төннің — ішінде әуен бар екен деп үйғарып, оған кіріпті де, қалып қойыпты. Сондықтан, әйел мен ер-кек деп аталатын екі ішектің озі жанның төннен азаттық алуы үшін жеткілікті».
Осы өфсана сырт козге көрінетін қалпынан әлдеқайда терең мағьшалы, өйткені, ол сакральді өнердің күллі дәстүрлі доктринасына қорытынды жасайды. Сакральді әнердің түпкі мақсаты — сезімдерді ояту мен өсерЛерді жеткізу емес; ол — символ және ол үшін қарапайым және байырғы нәрселер де жеткілікті. Қайткен күнде де, одан артық символды бола алмас та еді, оның түпкі мазмүны — жеткізілуі мүмкін емес нөрсе. Оның шығу тегі періштелерге тен, өйткені, оның прототиптері формальдіден әлдеқайда асқақ шындықты бейнелейді. Бүл өнер жаратылуды — «Тәңірлік Онерді» — әфсаналармен айшықтайды, сол арқылы әлемнің рәміздік, яғни символдық табиғатын көрсетіп, адам рухын пісіп-жетілмеген және откінші «оқиғалардан» азат етеді.Өнердің періштелік тегін индуистік дөстүр айқын түжы-рымдайды. «Айтарейя Брахмана» бойынша, бүл дүниедегі өрбір өнер туындысы диюдың өнеріне еліктеу нәтижесінде туған, «мейлі, ол терракотада жасалған піл ме, қола бүйым ба, киімнің бөлшегі ме, алтын ою немесе есек-арба ма, бөрі-бір» солай. Дию періштелерге үқсас. Христиан өфсаналары өлдебір киелі бейнелерді періштелердің ісі деп санайды, бүл да өлгі идеяға үқсас. Диюлар өмбебап Рухтың белгілі бір қызметі, Тәңір Еркінің бүлжымас көрінісі болып табылады. Барлық дөстүрлі өркениеттерге төн ілім сакральді өнердің Теңір Өнеріне еліктеуге тиісті екенін айтады. Бірақ бүл Қүдайдың кемел жаратылысы — дүние, біз көріп түрған қалпында көшіріліп алынған, таза астамшылықтың өнімі екен дегенді білдірмейтінін айқын түйсіну керек: өріп санаған «натурализм» сакральді өнерге мүлде жат. Төңір рухының жарату төсілін көшіріп алуға ғана, сол төсілге еліктеуге ғана болады. Оның заңдарын адам адам күйінде шығармашы-лықпен айналысатын деңгейге, яғни үсталық саласына кәшіріп алу керек.
Бір де бір дәстүрлі ілімде Тәңір өнері идеясы дәл ин-гуизмдегідей негіздік роль атқармайды. Өйткені, Майа — Элемді Тәңірлік Ақиқаттан тыс болып корінуге мәжбүр
гтетін, танылуы қиын Тәңірлік Күш қана емес (сондықтан сүллі қостектілік-дуалдық пен күллі алдамшы Майадан ба-отау алады); өзінің пайдалы аспектісінде Майа барлық пішін-я;ерді жарататьш Төңірлік Әнер де болып табылады. Негізінде, >үл Шексіздікке.қамаулы, өзін Өзінен тыс «көргенінде» )зін обьект ретінде шектеп қоятын мүмкіңдіктен өзге ештеңе емес. Қүдай дүниеде өзін білдіреді, алайда, дөл сол дәреже-*е Ол білінбейді де; Ол оз дегенін айтады, бірақ дәл сол сезде үнсіздігін сақтайды.

LEAVE A COMMENT

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.