Сопылық дегеніміз не?

Главная » Рефераттар » Сопылық дегеніміз не?

Сопылық деген – исламдық мистицизм (дәруіштер киетін жүн киім, жүн сөзінен шыққан) 7 ғасырда пайда болады.  «Сопылық» сөзінің мағынасын басқаша да түсіндіруге болады, мысалы, сопылық – «суффа» сөзінен – тас суфа – намаз оқитын жоғары орын, «тазалық» сөзінен, гректің «даналық» сөзінен және т.б. шыққан.  Нағыз мистика-лық ілім ретінде кедейлікпен (факр) және тақуалықпен (зухд) байла-ныстырушы ретінде түсіндіріледі. Сопылық – Құдайды мистикалық тану жайлы ілім.

Сопылықтың өкілдері – сопылар (дәруіштер, пақырлар). Негізін салушылар – Хасан әл-Басри (842-728), Зун-нун әл-Мисри (861ғ. қайтыс болған), әл-Мухасиби (781-857). Негізгі тұжырымдары: тарика(т) (жол), әл-хакк (ақиқат), вилаййа (әулиелік), фана (бейболмыс, құрту, ғайып болу), хал, ишрак (нұрға бөлеу), вахдат әл-вуджуд (болмыс бірлігі). Атақты сопылар – әл-Джунайд, әл-Халладж, ар-Руми, әл-Бистами, әл-Газали, Ибн Араби, Қ.А. Иасауи. Сопылық жолы үш кезеңнен тұрады: бірінші жол – шариғат жолы; екінші – таза сопылық жол – тариқат және үшінші – хақиқат – Құдайды тану және сіңіп кету жолы. Сопының мистикалық «тариқат» жолында мақамдар (арабтың – икам сөзінен шыққан) – аялдамалар мен тіректер бар. Сопылар мақамды ақиқат жолындағы белгілі бір баспалдақтар, жағдай деп түсінді. Түрлі сопылық мектептердің мақамға деген қатынасы әртүрлі. Біреулері, бұзуға болмайтын мақамдар иерархиясы бар деп есептейді. Басқалары, танымның әрбір баспалдақтарында адам нұрға бөленеді және Құдайды тани бастайды дейді. Қалған сопылар барлық тұрақтардан өткеннен кейін ақиқатқа жету мүмкін дейді. Сонымен бірге мақамдар саны да әртүрлі. Жетіден қырыққа дейін және одан да жоғары. Тіректердің классикалық анықтамасын біз әл-Ғазалиден көреміз, онда тоғыз түрі бар. Әл-Ғазалидің мақамдарды бөлуі сопылық мектептер арасында кең тараған.

Бірінші баспалдақ – тәуба – тәубеге келу;

.

Екінші баспалдақ – сабыр – сабырлылық;

Үшінші баспалдақ – шүкір – алғыс;

Төртінші баспалдақ – хавф – үрей;

Бесінші баспалдақ – амал-ражда – аман қалудан үміттену;

Алтыншы баспалдақ – факр – кедейлік;

Жетінші баспалдақ – зухд – тақуалық;

Сегізінші баспалдақ – таваккул – сенім;

Тоғызыншы баспалдақ – мухабба (хубб) – махаббат.

Бұл тоғыз тірекке Ақиқатқа жақын танымның мынадай сәттері де қосылады: бір діндес, шын берілгендік, мұңаю, қайғыру, қуаныш, қанағат, адалдық. Әл-Ғазали, Руми, Ибн Араби және басқа да ұлы сопылар Құдайға жақын болу арқылы адамды құтқаруға болады деген. Құтқару тұжырымдамасы таваккуля идеясы – Құдайға деген сеніммен байланысты. Адамды құтқару өзіңді тану мен Құдайдың еркінен өз тәуелділігіңді тану деп есептеледі. Адам өзі өткінші болмыс пен Құдайдың алдында жалғыз тұрады. Мұндағы ең негізгісі де, бастысы да адамды Құдайдың тастап кетпеуі. Құдайын жоғалтқан адам үшін ештеңе және ешкім жоқ.

Әрбір адамның өз Құдайы бар деген пікір жайлы исламнан, ортодоксальды исламнан, мұсылмандық аристотелизм философиясы-нан сопылардың көп айырмашылығы бар. Исламда Құдай ұлы, ізгі және қатал, ол істеген күнәлары мен зұлымдықтары үшін аяусыз жазалайды.

Әл-Кинди, Әл-Фараби, Ибн Рушд және басқаларының филосо-фиялық жүйелерінде Құдай барлық жаратылыстың алғашқы себеп-шісі, яғни адам қолы жетпейтін, адам мен әлемді басқарып тұрған абстрактілі-рухани мән ретінде көрінеді.

Сопылардың пікірінше, Құдай – олардың өмірінің мәні. Құдай мен адамның үздіксіз бірлігі олардың өмірінің негізгі мағынасы болып табылады. Тек осы бірлікте ғана адамның жаратылысы мәнді болады  және бұл бірліктің негізі махаббат болып табылады.

Махаббат – бұл қайғы, тақуалық, өкіну, өзін-өзі қорлау және ақырында Құдай мен адамның кездесуі. Сопының Құдайға деген махаббатының апофеозы – онымен біртұтас болуы. Сүю – бұл адам-ның табиғи жағдайы. Адам алдымен тарик жолында Мен және Сен қатынасымен көрінеді, хақиқатқа жақындағанда, ол Мен және Сеннің бірлігіне айналады. Сопылыққа жетудің ұзақ жолында сопы ғашық болуы керек, яғни қайғырған, осы жолды қорытушы өзінің махаб-батын көруге тырысушы болуы керек. Сопы тарик баспалдағына аяқ басқан кезден бастап жеке, өзіндік жол басталады.

Сопыларға түсініксіз нәрселердің мәні ашыла бастайды. Философ-тар ақиқатқа жетудің жолы зерде деп жатқан кезде, сопылар зерде біздің білімімізді тарылтады, ал мистикалық тәжірибе оны кеңейтеді деп есептеді.

Сопылық рухани жетілудің тәжірибесі мен іске асуын нақты көрсеткен ілім болып табылады.

Сопылық – исламдық мистикалық рухани тәжірибе. «Мистика-лық» және мистикалық тәжірибе деген қандай мағына береді? Мистика – иррационалды тәсіл арқылы әлемді тану және түсіну. Бұл сөздің өзі «құпия» деген мағынаны білдіреді. Сопылық – трансцен-денттік (Құдай) танымның мистикалық рухани-діни тәжірибесі. Ортағасырдағы сопылық немесе тасаввуф теориялық ұстанымдары бар доктринаға айналады. Сопылықтың негізінде Құдаймен жеке қатынас арқылы байланыс жасау идеясы жатыр. Сопылықтағы Құдайды іздеу мәселесі діни креативті жағдайға сай, көбінесе, Құдайды өзіңнен іздеу мәнін береді.

Сопылық Құдайға деген махаббаты жүректен шыққан жүрек ілімі ретінде түсіндіріледі.

.

Мистицизм сөзі – ирфан мен тасаввуфты кейбір ғалымдар мәдени және әлеуметтік мағынасына қарай (Ирактар) ажыратады. Сопылық аумақтық мәні арқылы да ажыратады:

  • арабтық сопылық
  • ирандық сопылық
  • түркілік сопылық және басқалары.

Қожа Ахмет Иасауи негізін салған түркілік сопылық Құдайды және діни ақиқатты тану ілімі болып табылады.

Ол «ясавийа» орденінің және Иасауидің сопылық идеясын дамытушы –  Орта және Орталық Азия аумағында құрылған – накш-бандийа, кадирийа, кубравийа ордендерінің негізін салушы. Иасауи тариқаты өзіне араб-парсы-түркі рухани-адамгершілік тәжірибесін біріктірді. Құдай марифаты – танымның – негізгі идеясы  Халват – оқшаулану арқылы іске асырылу керек. Оқшаулануға бір дінділік, дәріптеу, құдайды түсіну, мадақтау тұжырымдары – тасбих, тахлил, такбир, зікірді іске асыру жатады. Иасауи ілімінің мәні рухани-адамгершіліктік жетілуден көрініс тапты.

Сопылық тақуалық және сонымен бірге стоиктік ілім ретінде пайда болады. Алғашқы бағыттағы сопылар материалдық игілік, көңіл көтеру, тойлауға қарсы болды және өздері де тақуалық, оңашаланған өмір сүрді, сопылар адамдармен қарым-қатынастан қашты. Мұнда үлкен мән бар. Басқаша өмір сүрген адаммен қарым-қатынас жасаған-нан бәрінен қол үзген сопы үшін не пайдасы бар? Тек түсінбеушілік пен оқшаулық. Сопылар өзара қарым-қатынас жасау ақиқатты тануға тырысқан әрбір сопының мақсаты мен рухына тең келуі керек дейді.

Жалпы бағытына қарамастан барлық сопылық мектептер ақиқатқа жету жолында әртүрлі. Кейбір мектептер бірыңғай дін тәртібін ұстанады, кейбіреулері – өтірік діншілдікті көрсетеді. Мысалы, Маламатийа (Нишапур, 9 ғ.) сопылық ордені Құранда және адамдар да айыптаған жаппай ішімдік ішу жолымен іштей тазару туралы ілімнің негізін салған. Сондықтан маламатийлықтар өз ілімінің негізі етіп айыптау ұстанымын жариялаған. Олардың ішімдік ішуі қоршаған ортада айыптау мен жек көрушілікті тудырды, және бұл айыптау мен жек көру адамды өзін-өзі төмендетуге дейін апарды және оның менмендігі мен мансапқұмарлығын басып тастады.

Джунайд – Бағдад мектебінің басшысы – Құдайдағы ақиқатты тануға ену және сонымен бірге абсолютті болмысқа жету ілімінің негізін салушы болып табылады. Бұл ілімнің мәні Құдайдағы бірлік пен мәңгілік өмір болды.

Әбу Йазид мағынасы Мен, Сен, Ол деген негізгі 3 кезеңді көрсететін сопының санасы болып табылатын өзін-өзі тану теориясын құрған. «Ол» Әбу Йазидше өзіндік болмыс ретінде анықталады.

Сопылықтың санадан тыс, «санадан жоғары» мәселелеріне үлкен мән бергені өте қызық. Мұнда сопылар Ақиқатты немесе Жолды іздеу кезіндегі адамның белгілі бір психикалық жағдайын түсінген. Бұл санадан тыс жағдай ерекше жағдайда көрініс тапты: нұрға бөлену, бұлыңғыр жарық немесе керісінше, өте анық жарқыл, жітілік, тез түсіну және басқалары.

Сопылықтың да  барлық ілімдер сияқты өзінің классикалық ұстаз-дары бар. Барлық сопылық жолмен жүрушілер сопылық пайда болған-нан бергі ұзақ уақытта жинақталған білімдерін жинайды.

Алғашқы сопылар ретінде  Әбу Бәкір – Мұхаммед пайғамбардың серіктесі, Омар, Әли – Биллял Ибн Рийах, Әбу Абдаллах, Салман Фарсидің тура ілімін жалғастырушылар. Екіншілері: Увайс әл-Карни, Хиран ибн Хайя, Хасан әл-Басри болды. Үшіншілері: Хабиб Аджами, Малик ибн Динар, Абу Ханифа, Дауд Таи, Зу-н-Нун аль-Мисри, Ибрахим бен Адяам, Абу Йазид, Сари ас-Сакти, Абу Хафа, Ма’Руф Кархи және Джунайд еді.

Олардың барлығы қазіргі мектептер мен ордендер деп атап жүрген, түрлі сопылық бағыттарды  құрған шәкірттердің ұстаздары мен ілімнің негізін салушылар еді.

Исламның «алтын ғасыр» кезеңіндегі сопылық аяқталған логикалық ұғымдық құралы бар ілім ретінде қалыптасады. Сопылық ақиқат пен оған жету жолдары жайлы ілім. Сопының жолы үш кезеңнен тұрады: бірінші жолы – бұл шариғат жолы; екіншісі – таза сопылық жол – тарикат және үшінші – хакикат – құдайды тану және сіңіп кету жолы.

Сопылық тіректер: тәуба, сабыр, шүкір және басқалары адамды жетістіктерге жеткізді.

Тәуба – өкіну, арылу – тарик жолымен жүруші өзінің барлық іс-әрекетіндегі кемшіліктеріне, жаман оймен айтқан сөзіне, біреулер жайлы қызғаныш сезімдеріне өкіну мағынасын береді. Ол өз жанын ашу-ызадан, өз ойын қажетсіз уайымнан босату керек. Егер ол қандай да бір күнә жасаса, онда қатесін түсініп, тәубасына келуі керек.

Тәуба мағынасы жағынан барлық мұсылмандар үшін жалпы тірек болып табылады, ал сопы үшін тәубаның екі түрі бар: инобат – әулиеге арналған баспалдақ, авбат – Пайғамбарға арналған баспалдақ. Инобат пен авбат дәрежесіне жету үшін барлық күнәлардан арылып, жараланған жүрегің мен ақыл-ойыңды тазартып барып қана келесі тіректерге келуге болады:

Сабыр – шыдамдылық таныту, бір қызығы, сабара етістігі ауруға шыдау деген мағынаны береді. Бұл сатыда сопы ақиқатқа жету үшін басына түскен қиындықтардың бәрін жеңуі тиіс. Осы жағдайда шыдамдылық оның өмірінде кездесетін немқұрайлықты да білдіреді және оны жолдан тайдырады. Сопының шыдамдылығы Сенеканың стоицизміне ұқсас: «Қандай да болмасын әділетсіздік кімге бағыт-талса да оны кеміту болып табылады, кімнің болса да дәрежесіне, тәніне, немесе қандай да бір сыртқы заттарға нұқсан келмей қоймайды. Бірақ дана адамға еш зияны тимейді: ол тағдырына сенбей өзіне бәрін сиғызды». Сопы да тағдыр тәлкегіне шыдай біледі және оның тосын сыйына көңіл аудармайды.

Шүкір тірегінде – сопы жердегі және көктегі игіліктер үшін Құдайға ризашылығын білдіруі керек. Ризашылық оның жүрегінен орын алып, шын ниетте болуы керек.

Хауф – үрей – Құдай алдындағы үрейді білдіреді. Бірақ үрей арқылы адамның табиғатпен, Құдаймен, тағдырмен өзара қарым-қатынасы өте қиын жағдай ретінде түсіндіріледі. Бір жағынан, сопылық күнделікті тіршілік пен адамның уайым-қайғысына көңіл бөлетін философияға шақырса, екінші жағынан, адамның экзистен-циясы жайлы жүйелі ілімді құрады.

Сопылық адамның не үшін өмір сүріп, не үшін тіршілік етуінің мәнін анық түсінетін шынайы мұсылманды ашып көрсетуге тырысады. Құдайға сіңіп кетуде нағыз экзистенция бар. Адам санаулы уақыт өмір сүреді, және ол осы уақытты түсініп, уақыт пен кеңістіктегі мәңгілікке қарай жүреді. Өзіңнің жеке болмысыңды таза да анық ұғынуда, өз мәнің мен бағытыңды анықтауда ең жақсы құрал үрей болып табылады. Бұл идеялар ұлы дат философы С.Кьеркегордың идеясына өте жақын, яғни «рухани өзін-өзі оқшаулау мен құдаймен қайталанбас жеке кездесу кезінде адам «өз тіршілігінің шынайы мәнін ұғынады».

Кьеркегордан бұрынырақ Әбу Хамид әл Газали қашанда жалғыз және дәл осы жалғыздық арқылы оның жеке қасиеті анықталатын адам жайлы ілімді дүниеге келтірді. Тек жалғыз болған кезде ғана ол Құдаймен кездесе алады, және осы кездесуде ол өзінің және әлемдегі барлық тіршіліктің мәнін түсінеді.

Адам қорқынышта өмір сүреді, және бұл қорқыныш ақиқат. Ол ең алдымен адамға түсініксіз, дұшпан әлем жасайтын адамдардың дүниеге келуі мен тіршілігіне байланысты. Сонымен бірге табиғат та дұш-пандыққа толы. Адамда алдымен қорқыныш пайда болады, және бұл қорқынышты тек Құдаймен кездескенде ғана жеңіп шығуға болады. Осы қорқынышты жеңіп шығу адамның бесінші тіректегі жетістігімен байланысты – аман қалуға деген үміт – ражда немесе амал.

Әл-Газали, Руми, Ибн Араби, Иасауи және басқа да ұлы сопылар адамды құтқару үшін Құдайға жақындау керек деп түсінді. Құтқару ұстанымы таваккуля – Құдайға деген сенім идеясымен байланысты. Адамды құтқару өзіңді танып білу мен Құдайдың еркінен өз тәуелділігіңді тануда. Мұндағы ең маңыздысы және бастысы адамның Құдайды жоғалтпауы. Құдайын жоғалтқан адам үшін ештеңе де, ешкім де керек емес.

Құдайын жоғалтқан адам әлемді де, өзін де түсінуден қалады. Онда тек Құдайға деген сенім мен үміт, Құдай онымен бірге деген үміт қана бар. Күнделікті тіршілікте адам Алла жайлы ойлауы керек, сонда ең қиын кезеңдерде де оны Жаратқан иесі келіп құтқарады. Сопылық құтқару тұжырымдамасы дербес мәнге ие. Сопылар ұсынған құтқару идеясы жалпыға бірдей. Тек қана қалау, тырысу, тану қажет. Сонымен бірге сопы үшін ең басты қасиет Құдай мен адам арасындағы қатынасқа деген шын берілгендік пен адалдық. Адамның сопыға айналуының негізі де осы адалдықта жатыр.

Әл-Газали Құдаймен ғана адал боласың, адаммен, тіршіліктің түрлі нысандарында: отбасында, қоғамда (умма), мемлекетте адалдыққа жету мүмкін емес дейді. Немесе бұл нысандар тек адамның жеке тұлға ретіндегі қүдаймен адал кездесуі кезінде ғана мүмкін болатын сыртқы, ішкі қатынастарды көрсетеді.

Осы жағдайларға жету үшін кедейлік – факр мен тақуалық – зухд қажет. Мұнда сопылар Мұхаммед Пайғамбардың кедейліктің басым-дығы жайлы, өз байлығын кедейлерге бөліп беруі жайлы айтқан пікірлеріне сүйенеді, ал зухд жердегі игіліктерден, рақаттан, мереке-лерден, әшекейлерден бас тартуды қалайды; зухд Құран мен Сунна заңымен өмір сүруді қалайды.

Осы тіректен кейін сопылар мухаббаға – махаббатқа – хуббқа келеді. Аллаға деген махаббатқа келгенде оның жаны барлық күнәлар мен жарамсыз қылықтардан тазарады. Осы Аллаға деген шексіз сүйіспеншіліктен оның мәні көрінеді.

Махаббат деп сопылар нені түсінеді? Сопылық ілімдегі таным тұжырымдамасы Ақиқатты іздеу мен оның ақырғы нәтижесі – бір сәтте Ақиқатты түсіну, түсініктің нысаны – Алла, ал ақиқатты жете түсіну – бұл адамның Алланы түсінуі. Осыдан сопының мистицизмі келіп шығады. Адам  Алламен сіңісіп кетеді. Мұны қалай түсінуге болады? Адамның Алладағы  өмірі мен?

Сопылар бұл сұраққа «Қалай деп сұрама» деп жауап береді. Бұл құбылыс ақылмен түсіндіруге келмейтін, иррационалды деңгейде көрінетін трансцендентті жағдай болып табылады. Мұны түсіндіруге болатын болса, қандай Алланы ұғынуға болатыны жайлы айтар едік?

Зерде Аллаға жол салмайды. Аллаға жол жүрекпен және сүйіспеншілікпен жетер еді. Бұл жерде біз Алланың адамға айналу идеясының кейіннен Кьеркегор философиясынан тапқан классикалық қарастыру идеясына тірелеміз. Бұл әр адамның өз Құдайы бар деген идея, сопылықты исламнан, ортодоксальды ислам мен мұсылман аристотелизмінен ажыратып көрсетеді. Исламда Құдай ұлы, мейірімді және қатал, ол күнәлары мен жасаған жаман қылықтары үшін жазалайды.

Әл-Кинди, Әл-Фараби, Ибн Рушд және басқалары Құдай барлық жаратылыстың алғашқы себебі ретінде жүреді, яғни Құдай адам мен әлемді басқаратын, адам қолы жетпейтін абстрактілі-рухани мәні ретінде түсіндіріледі.

Сопылардың пікірінше, Құдай – олардың өмір сүру мәні. Тек осы бірлікте ғана адамның мәні мен бақыты анықталады, және осы бірліктің негізі махаббат болып табылады.

Махаббат – бұл қайғы, тақуалық, өкіну, өзін-өзі қорлау, және ақырында Құдай мен адамның кездесуі. Сопының Құдайға деген махаббатының апофеозы – онымен біртұтас болуы.

Сопылардың махаббат мәселесі тіпті проблема емес. Сүю – бұл адамның табиғи жағдайы. Адам алдымен тарик жолында Мен және Сен қатынасымен көрінеді, хақиқатқа жақындағанда, ол Мен және Сеннің бірлігіне айналады. Сопылыққа жетудің ұзақ жолында сопы ғашық болуы керек, яғни қайғырған, осы жолды қорытушы өзінің махаббатын көруге тырысушы болуы керек.

Аллаға деген махаббат, онымен біртұтастанып, сіңіп кетуі – сопылық поэзия мен прозаның басты тақырыбы. Сопылар, әдетте, әйелдер бейнесіне жүгінген. Бірақ әйел бейнесінің қасында оның сүйіктісі тек Құдай болып есептелді. Сондықтан барлық сопылық әдебиеттің астарлы мәні бар. Сопылар мен мұсылмандық ортағасыр-дағы мектептер мен түрлі бағыттар өкілдері үшін сопылық мәтіндер-дің эзотериялық және экзотериялық мәні Құранды эзотериялық және экзотериялық талдаумен тығыз байланысты. Сондықтан сүйіктісінің бейнесі, онымен кездесуі және сол кездесуден масаюы тек Алламен кездесуді білдіреді.

Оқырмандарын өзінің «жердегі құмарлық» бейнелерімен адас-тырып келген «махаббат гимнінің» үздік туындысы көп уақыт атақты сопы Ибн Арабидің өлеңі деп есептеліп келді. Оқырмандарға ұлы тақуа – Ұлы Шейх Ибн Араби – құмарлық жыршысы болып көрінді. Айтпақшы, өзінің махаббат лирикасының екі жақты мәнін Ибн Арабидің өзі дәлелдеуіне тура келді.

Сопылар поэзиямен айналысу арқылы адамды Құдайға апаруы кездейсоқ емес. Сопы сөз ұйқасының сұлулығы арқылы бізге көрінбейтін жүрек пен зерденің рухани бірлігін көреді. Сопы музыкаға да көңіл бөледі. Себебі музыка мен поэзия адамның жаны мен тәнінің үйлесімді жағдайын қалыптастырады. Поэзия мен музыка арқылы әлемді ұғыну адамды көтеріңкі және нәзік сезімге бөлейді. Бұл сезімдер есту, көру және түйсіну сезімдерін күшейтеді. Адам осы арқылы әлемді сезеді, және бұл оны Аллаға жақындатады.

Сондықтан көптеген сопылық ордендерде, жиындарда музыка мен би пайдаланылды. Мысалы, бұрынғы күң – Рабиа – әнші және музыкантшы болған. Ол сопылықтағы махаббат философиясын бастаушы болып табылады. Музыка мен бидің көмегімен ол Алламен бірікті (Бертельс Е.).

Джалалал-ад-ди-н Руми негізін салған айналмалы дәруіштер ордені экстатикалық жағдайға жету үшін би практикасын қолданды. Бұл «билеген махаббат» жүректі ояту іс-әрекетін көрсетеді.

Сопылық мистикалық ілім ретінде түрлі символдарға толы, бұл символдар танымға және танып білушіге қажет.

Сопылық пен философия – адам танымының екі формасы. Сопы мен философ қатар жүреді. Көптеген сопылар философиялық жолмен жүрген. Бірақ сопылар мен философтардың жолдары біржола ажырап кетті. Сопылық та, философия да өте қиын  және маңызды жұмысты – адам танымы мен оның адамдық мәнін анықтауды қолға алды. Сопы тарик баспалдағына аяқ басқан кезден бастап жеке, дара жол басталады.

Көптеген ордендер, мысалы, Әл-Халладж негізін салған Сайери (Ферғана), Халладжия: Ана- әл-хакк-Мен-ақиқат, — деп айтысымен билік өкілдерімен жанжалдасты. Олар ортодоксальды исламмен күрес жүргізді деп айтады, бірақ бұл ішкі, рухани әлеммен және өзінің түсініксіздігімен қорқытатын, оның жынына тиетін бөтен дүниені бұзуға ниеттенген адаммен болған жанжал.

Әл-Халладж абсолютті ақиқат – бұл өзін, өзінің мәнін таныған адам, ал адам мәні оның діни мәні болып табылады. Адам жердегі қызықты қабылдамай, өз ойы арқылы жоғарыға ұмтылып, махаббат жалыны оны нұрландырса, ол Құдайға айналады. Әрине, бұл идеялар  исламның адам Құдайдың шәкірті болуы керек, ал Құдай  оны айқындап, аялайды деген «адам – Құдай» теориясына қарама-қарсы келеді. Бірақ Әл-Халладж өз тұжырымдамасын әмбебап етіп, көптеген оқулықтары мен ізбасарлары көп болса да, басқаларға міндеттеген жоқ. Әл-Халладж әлем мен ондағы адамды түсіндіретін ғылыми теория құруға тырыспады, ол сопылық – бұл теория емес, адам рухын жетістікке жеткізетін практика деп есептеді. Дұрысын айтқанда, сопылықта бұл сопылық тариктың негізгі өзегі болып табылады.

Сопылар мәңгілік өмірді түрліше іздеді. Тарихта олардың мәңгі өлмес бейнесі сомдалды – Руми, әл-Халладж, Ибн Араби; олардың ізбасарлары әлі күнге дейін оларды аспаннан жерге түседі деп сеніп, діни баспалдақтың пайда болуын күтеді.

Сопылық қатып қалған нәрсе емес, уақыт ағымымен ақиқатқа жету тәсілі өзгерді, олар күрделірек, талғампаз бола бастады, жаңаша толығу, нақтылану пайда болып, кейінгі ортағасырда сопылықтың толық рухани-практикалық тұжырымдамасы құрылады.

.

Көптеген зерттеушілер сопылық әмбебап дін деп есептейді, бұл көзқарас дұрыс емес, себебі, сопылар өз ілімдерін тек арнаулы адамдарға таратты, олардың шағармаларының барлығы тек бірінші-лерге ғана түсінікті, жасырын мәнде жасалған. Барака ұстаздан шәкіртіне берілген, бәрінде де құпия болды, сонымен бірге «әмбе-баптық» – бұл бәріне арналған бұйым емес, бұл заң. Егер мистицизмді әмбебап ілім ретінде қабылдасақ, онда бұл адам зердесінің берекесін кетіргенін көреміз, оны ынсапсыз дегенін, адам мүмкіндігінің мәнсіздігін мойындаймыз. Мысалы, Гегель құпияның даналығы жоқ, даналық сананың ашық жазығында тіршілік етеді деп есептеген. Бұл көзқарастың  өзінің тіршілігіне құқы бар, ал өз санасын шектеу арқы-лы сана шегін қабылдауға болмайды.

Бірақ мистикалық білімді жоққа шығаруға болмайды. Мистицизм адамнан бөлінбейді. Адамның барлық өмірі құпиядан басталып, жұмбақ және белгісіз аяқталады. Мистикалық рухани тәжірибе – адамның ерекше қасиеті – түйсігіне негізделген жеке құбылыс. Елестету қабілеті қандай да бір білім нәтижелерін, түсініксіз нәрсені анықтауға күн ілгері сездіртеді. Түйсік, түстер, алдын ала сезу адамға шығармашылық қабілетін дамытып, дүинетаным құпиясына енуге көмектеседі.

Сопылар әлем құпияларына тек түйсік арқылы ғана енбейсің, бұл танымның үлкен мүмкіндіктері адам психикасында орналасқан деп есептеген;  (макама) жолындағы тіректер – зікір, тақуалық жасырын мәнге жетуге мүмкіндік берді. Мистицизмнің өзі әмбебап емес, бірақ сопылықтың дәл өзіне әлемнің әмбебаптығы, әлем бірлігі (вахдат әл-вудждуд), Құдай мен адам идеялары енген. Ортағасырлық сопылар әулиелік қасиетке ие болған – олар Ибн Араби, Ибн Масарра, Руми т.б. Исламдық мистицизм адамға өзінің ішкі дүниесіне енуге, жасырынған құпия білімге деген сағынышын көруге мүмкіндік береді.

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.