Төрт игі ақиқат

Главная » Рефераттар » Төрт игі ақиқат

Метафизикаға деген теріс көзқарас. Будда, негізінен, философ емес,  этиканың ұстазы әрі реформаторы болған. Оның ағартушылығы адамға азаптан ада өмір сүру жолын көрсетеді. Кейбір адамдар Буддаға жан мен тәннің айырмашылығы, жанның мәңгілігі, әлемнің шексіздігі не шектелуі туралы, оның  мәңгілігі туралы метафизикалық сұрақтарды қойғанда, ол жауап беруден бас тартатын. Оның пікірінше, шешілуі мүмкін емес мәселені талдау зағиптардың піл денесінің әртүрлі мүшелерін қолмен сипап, біржақты қарама-қарсы бейнелеуін еске салатын түрлі әділетсіз пікірлерді ғана туғызуы мүмкін.

Будда өзінің алдында болған ойшылдардың метафизикалық көзқа-растарын мысалға келтіре отырып, олардың бәрінің өзара ерекше-ленетінін көрсетеді, өйткені олар белгісіз сезімталдық тәжірибеге, қалауға, үміт пен күмәнге негізделген. Будда сондай дерексіз ойлауға жоламау туралы бірнеше жерде айтып кетеді, өйткені олар адамды оның жалғыз мақсатына, яғни архатқа (кез келген азаптан азат болатын жағдайға) жеткізбейді, керісінше, адамды ол өзі тоқыған теориялардың ауына матап тастайды. Ең өзекті міндет – бақытсыз-дықты жою. Жан мен әлем туралы теориялық ойға өзін арнайтын адам кеудесіне тиген улы жебені дереу алып тастаудың орнына, сол жебе қалай жасалды, оны кім жасады және кімнің оқ атуы мүмкін деген пайымға берілетін ақымақтың әрекетін жасайды.

Будда белгісіз және этикалық тұрғыда пайдасыз он мәселе туралы жиі айтатын. Олар: 1) Әлем мәңгі ме? 2) Әлем мәңгі емес пе? 3) Әлем шектеулі ме? 4) Әлде ол шексіз бе? 5) Жан мен тән барабар нәрселер ме? 6) Жан тәннен өзгеше ме? 7) Ақиқатты таныған адам мәңгі бола ма? 8) Әлде ол ажалды ма? 9) Ақиқатты таныған адам бір мезетте мәңгі және ажалды бола ма? 10) Ол ажалды ма әлде мәңгі ме? Бұл мәселелер буддалық философияда “шешімі жоқ он сауал” деген атаумен белгілі.

.

Танымның қолы жетпейтін және моральдық кемелдену үшін пай-дасы жоқ метафизикалық мәселелерді қарастырудың орнына, Будда әрқашан адамдар үшін маңызды мәселелерді шешуге, яғни азап туралы, оның тегі мен тоқтауы туралы, сондай-ақ азапты тоқтату жолдары туралы ағартушылыққа ұмтылған. “Оның пайдасы бар, – дейді Будда, – және ол өмірдің киелі болуына септеседі, барша фәнилік нәрседен жиренуге, құмарлықты жоюға, азапты тоқтатуға, тыныш-тыққа, ең асқақ даналықты тануға, нирванаға жетелейді”.

Аталған сұрақтарға жауап қайтару Будданың ағартушылық мәнін құрайды және ол онымен бәрін де таныстырғысы келеді. Сол білім Будда ілімінің өзегін құрайтын  “төрт игі ақиқат” деген атаумен белгілі.

Алғашқы игі ақиқат – азаптың бар болуы туралы. Адамның азап шегуін, яғни ауруды, кәрілік пен өлімді көргенде жас Сиддхарт-ханың жаны түршіккен. Бірақ ағарған Будда сол азапты көрумен бірге барша бақытсыздықтың себебі болатын адам мен жануарлардың тіршілік жағдайын да байқайды.

Дүниеге келу, кәрілік, ауру, өлім, қайғы, мұң, арман, түңілу, қыс-қасы, фәнилік нәрсеге деген құштарлықтан туындайтын барлық нәрсе азап, қайғы-қасірет болады. Біз аталған торығудың үнді философия-сының барлық жүйелеріне тән деген едік, сондықтан алғашқы игі ақиқаттың ерекше маңызына қатысты мәселеде Будданы үнді ойшыл-дардың бәрі қолдайды. Рас, чарвака мектебінің өкілдері, әрине, өмірде азаппен қатар жүретін рақаттың қайнар көзін де көрсетіп, Будданың кез келген фәнилік өмірді қабылдамауын жоққа шығаруы мүмкін еді. Алайда, Будда да, басқа да көптеген үнді ойшылдар оларға өмір қызығының рақатын надан адам ғана көреді деген уәж айтар еді. Сол рақаттың өткінші сипаты мен оны  жоғалтқан кезде қайғыға жолығу, содан бір күні, әйтеуір, айырыламын-ау деген қорқыныш өмірдің қызығын улайды, оны қорқыныш пен қасіреттің көзіне айналдырады.

Екінші игі ақиқат – азаптың бар болу себебі. Он екі үзбеден құралған тізбек. Үнді ойшылдары азаптың бар екенін мойындаса да, мұндай қалыптан тыс құбылысты анықтауда бірауыздылық таныт-паған. Будда азаптың шығу тегін табиғи себептілік байланыс туралы тұжырымдамаға сүйеніп, түсіндірген. Бұл теория бойынша негіздел-мейтін нәрсе жоқ, әйтеуір, бәрі белгілі бір жағдайға тәуелді болады. Әр оқиғаны белгілі бір жағдай туғызатындықтан, болмысы азапты тудыратын қандай да бір нәрсе болуы тиіс.

Будда үйрететіндей, жер бетіндегі азап дүниеге келу дерегінен басталады. Егер адам дүниеге келмесе, ол азапты жағдайға душар болмайтын еді. Өз кезегінде, дүниеге келу қалыптасуға ұмтылудан, сол ұмтылыстың немесе бейімділіктің соқыр күшіне, бізді дүниеге әкелетін құштарлыққа негізделеді.

Бірақ сол ұмтылыстың өзі қайдан шығады? Фәнилік нәрсенің жолын қууға деген ойымыздың құштарлығы дүниеге келуімізге деген тілегіміздің шартына айналады. Өз кезегінде, ондай құмарлық ынты-зарлығымыздан, сыртқы әлемнің заттарынан, олардың көрінісінен, дыбысынан және т.б. ләззат алуға деген аңсаудан шығады.

Ал ондай құмарлық қайдан келеді? Біз бұрын көрмеген, білмейтін затты иеленуге ұмтылмаймыз. Жағымды әсері қалатын бұрынғы сезімталдық тәжірибе құмартудың, аңсаудың себебі болады. Бірақ сезімталдық тәжірибе түйісу, яғни сезім мүшелері мен нысындардың жанасуы болмаса мүмкін болмайды. Өз кезегінде, мұндай түйісу танымның алты мүшесі, яғни бес сезім мен ақыл болмаса мүмкін болмайды. Сыртқы танымның алты мүшесі қабылдаушы адамның мәнін құрайтын тәндік-рухани ағзаға тәуелді. Алайда бұл ағза өлі болса, яғни онда сана болмаса, ол анасының құрсағында дамып, тумайтын да еді. Ананың құрсағында жатқан балаға енетін сана біздің өткен болмысымыздың әсерлерінің нәтижесі ғана. Біздің бүгінгі өміріміздің алдында болған бұрынғы өмірдің соңғы сатысы (жағдайы), өз кезегінде, шоғырланған күйінде бұрын болған барлық әрекеттердің нәтижелерінен, барлық әсерден құралған. Жаңадан дүниеге келуге жетелейтін әсерлерден ақиқатты білмеу туындайды. Егер адам фәнилік тіршіліктің өткінші, азапқа толы табиғатын толық білген болса, онда бізде жаңа тууды дүниеге әкелетін карма да пайда болмас еді. Демек, білместік әсерінің, яғни жаңадан дүниеге келуге ұмтылудың түбірлі себебі бар.

Себептілік тәуелділіктің қысқаша формуласы мынадай болады:    1) өмірдегі азап шегу дүниеге келуге негізделеді; 2) дүниеге келуді өмірге деген құштарлық негіздейді; 3) болмысқа  ұмтылуды объек-тілерге деген ойдың құштарлығы негіздейді; 4) құштарлықты затты иелену ынтызарлығы негіздейді; 5) ынтызарлықты сезімталдық қа-былдау негіздейді; 6) сезімталдық қабылдауды  сезім арқылы нысан-дармен түйісу негіздейді; 7) сезімдік жанасуды танымның алты мүше-сі негіздейді; 8) танымның алты мүшесін ағзаның (ақыл мен денеден тұратын) эмбриондық даму кезеңі негіздейді; 9) эмбрион әуелгі сана болмаса да дами береді; 10) әуелгі сананы өткен өмірдің әсерлері негіздейді; 11) бұл әсерлерді тізбектің он екінші үзбесі негіздейді; 12) ақиқатты білместік негіздейді.

Сонымен, біз себептілік тәуелділік тізбегінің он екі үзбесін білеміз. Будданың уағыздарында үзбелердің саны мен реті бірдей емес, бірақ жоғарыда келтірілген түрінде олар буддашылдар қабыл-даған себепті тәуелділіктің формуласын толық әрі дәлме-дәл қайта-лайды. Буддашылдар оны әртүрлі атайды: мысалы, “12 қайнар көз”, “тіршіліктің тетігі” және т.б. Кейбір діндар буддашылдар себептілік тетігінің символы ретінде күнде дөңгелекті айналдыру арқылы Будда ілімінің осы бөлігін естеріне салып отырады. Таспих тартумен бірге ол күнделікті мінажат етудің бір бөлігін құрайды.

Үшінші игі ақиқат – азап шегуді тоқтату. Үшінші, азапты тоқтату туралы игі ақиқат бақытсыздық белгілі бір жағдайларға тәуелді деген екінші ақиқаттан туындайды. Егер бақытсыздықтың себебі болатын сол жағдайды алып тастаса, азап шегу де тоқтайды екен. Азап шегуді тоқтату деп аталатын жағдайдың шынайы табиғатын анықтап көрейік.

Ең алдымен, азаптан арылу бұл өмірде мүмкін нәрсе екенін атап өту қажет, ол үшін белгілі бір шарттар орындалу керек. Құмарлықты бақылауда ұстау және үнемі ақиқат туралы пайымдау адамды кемел даналыққа жеткізетін төрт сатыдан өткізеді, сол кезде ол фәнилік құмарлықтан арылады. Ол өзінің дүниемен байланысын үзеді. Сол арқылы ол азат болады. Ондай адамды архат, яғни құрметті тұлға деп айтады. Мұндай азаттық жағдайын нирвана, яғни құмардың, сонымен бірге азаптың да өшуі деп атайды.

“Нирвана” ұғымының әртүрлі түсініктері бар.

Көпшілік бұл жағдайды әрекетсіздік жағдайы деп түсінеді. Расында да, төрт тарапты ақиқатты кемел, айқын әрі сенімді тану үшін ішкі және сыртқы дүниеден, сондай-ақ басқа да идеялардан толығы-мен арылып, төрт игі ақиқат туралы тоқтаусыз пайымға тұтастай берілу қажет болады.

Сонымен қатар, нирвана бостыққа-шуньята әлемініне толық сіңіп кетуді мақсат тұтпай, әлемді құтқару мақсатын қоятын белсенді өмір сүрудің шарты немесе құралы болуы мүмкін.

Осыған сәйкес толық (тоқтаған) нирвана мен жартылай нирвана, яғни оны ұстанушы адам басқаларға көмек беру үшін одан бір мезгіл шығатын нирвана ажыратылады.

Біз Будданың ағарғаннан кейін қырық бес жыл бойы қандай әрекетке толы өмір сүргенін білеміз. Ол өмірінің соңына дейін қауымдарды құрған, ілімін дәріптеген, елді кезіп жүрген. Осылайша буддизмнің негізін қалаушысы азаттыққа жетсе де, өмірге белсене араласқан.

Нирванаға жеткен Будда өз ілімін елге таратуының, жақындарын азат етуінің дұрыстығына күмәнданған. Бірақ оның нұрға толы жүрегін қайғы-қасіреттен қиналған сансыз адамға деген ыстық махаббат сезімі жайлаған. Ол өзі азаптың ағысынан жүзіп өту үшін қинала жүріп құрастырған салын басқа адамдарға беруді ұйғарды. Демек, Будданың өзі үлгі бола отырып, өзінің уағыздарында айтатын-дай: архат адам әрекеттен бас тартпауы тиіс, керісінше, ағарған сайын ол барша тіршілік иелеріне махаббатын, жанашырлығын төгеді, кемел адам білімімен басқамен бөліседі, олардың моральдық ілгерілеуі үшін еңбек етеді.

Егер Будданың өмірі мен ілімінің осындай түсінігін дұрыс деп мойындасақ, онда нирвананы “тіршілікті толық тоқтату” деп түсін-беуіміз керек. “Нирвана” деген сөз “сөне бастау” деген мағынаны береді және ол “азат болу” деген ұғымды беретін метафорамен салыстырылады. “Нирвана” сөзінің осындай этимологиялық және теріс мағынасын (ақыл мен физикалық күйлердің болмауына) негізге алатын кейбір буддизмді зерттеушілер (буддашыл және буддашыл емес) нирвананы – өмірдің толық тоқтауы, “сөнуі” деп түсіндіреді.

Бұл тұста, нирвана жағдайының екіұдайылығын, оның жағымды және жағымсыз қырларын ескеру керек сияқты. Нирвана жаңадан дүниеге келуден сақтандырады, өйткені оның шарттарын жояды. Нирвананың жағымды қырына оған жеткен адамның көңілі жайланып, өмір бойы тыныш өмір сүруі жатады. Бұлайша өмір сүру, әрине, құмары қанатын рақатқа ұқсамайды. Нирвананың тыныштығы фәни-лік қуаныш пен азаптың шеңберінен асып кетеді. Нирвана – алаң-сыздық пен бейқұмарлықтың жағдайы, оны кәдімгі, күнделікті тәжірибенің ұғымдарымен түсіндіру мүмкін емес. Біздің жетілмеген тәжірибеміздің аясында ондай күйді кез келген ауыртпалығы бар күйзелістен арылу деп түсінген дұрыс. Ол әрқайсымыз қандай да бір ауыртпалықтан, мысалы, аурудан, қарыздан және т.б. құтылғанда өзімізді жеңіл сезінетініміздей нәрсе.

.

Әйгілі буддашыл ұстаз Нагасена өзінің ізбасары болған грек патшасы Менандрды оқыту барысында, оған нирвананың рақатын көптеген теңеулер арқылы жеткізбек болған: нирвана мұхиттай терең, тау шыңындай асқақ, балдай тәтті және т.б. Бірақ, Нагасена бұл теңеулер жетілмеген адамға нирвананың түсінігін жеткізе алмауы мүмкін деп ескертеді. Бұл зағип адамға түр-түсті пайым мен метафора арқылы түсіндіру сияқты қиын нәрсе.

Төртінші игі ақиқат – азаттықтың жолдары жайында. Төртін-ші игі ақиқат азаптан арылудың жолын, Будда жүріп өткен жолды, басқалардың жүруі мүмкін жолды көрсетеді. Бұл жолмен жүргенде басшылыққа алатын нәрсе – азап шегудің негізгі себебін тану. Будданың көрсеткен жолы сегіз сатыдан немесе ережеден тұрады, сондықтан ол ізгі “сегіздік жолы” деп аталады. Бұл жолға қарап буддашыл адамгершілік туралы топшылауға болады. Ол бәріне бірдей, монахқа да, білімсіз адамға да ашылатын жол. Осы ізгілік жолға түскен адам, біз жоғарыда айтып кеткен сегіз игілікке қол жеткізеді, енді сол игіліктерді қарастырайық.

Дұрыс көзқарас. Егер надандық пен оның салдары, яғни өзіміз және дүние туралы адасушылықтар – азап шегуіміздің түбірлі себебі болса, онда, ең алдымен, адамгершілікті жетілдіру үшін дұрыс пікір қажет. Дұрыс көзқарас дегеніміз – төрт игі ақиқатты дұрыс түсіну деген сөз. Будданың ілімі бойынша, табиғат пен өзіміз туралы қайсы-бір теориялық пайымдаулар емес, осы аталған ақиқаттарды түсіну ғана біздің өміріміздің мақсатына, яғни нирванаға жетелеп, өнегелі кемелденуге септігі тиеді.

Дұрыс жігер. Өмірді ақиқаттарға сай өзгертуге ұмтылған жігер болмаса, ондай ақиқатты білудің пайдасы болмайды. Сондықтан адам-гершілік тұрғысынан жетілемін деген адам барша фәнилік нәрседен (дүниеге деген құштарлықтан), жаман пиғыл мен жақындармен араз болудан  бас тартуы тиіс. Осы үш шарт дұрыс жігердің негізінде жатады.

Дұрыс лебіз. Дұрыс жігер діни талап ретінде қалмай, жүзеге асуы тиіс. Ең алдымен, дұрыс жігер біздің лебізімізді дұрыстап, оны бақы-лауы тиіс. Яғни дұрыс лебіз өтіріктен, жаладан, мейірімсіз, қатігез сөзден, жеңіл әңгімеден арылуды білдіреді.

Дұрыс мінез-құлық. Дұрыс шешімділік дұрыс лебіз айтумен шек-телмей, дұрыс әрекетке, дұрыс мінез-құлыққа ұласуы тиіс. Сондық-тан, дұрыс мінез-құлық дегеніміз – қате әрекет жасаудан, яғни тіршілік иелерін өлтіруден, ұрлықтан, жаман тілекті қанағаттан-дырудан бас тарту болады.

Дұрыс өмір сүру салты. Жаман сөз бен жаман қылықтан бас тартқанда, тіршілік ету үшін адал жолмен қаражат табу керек. Өмір сүру үшін қажет деп тыйым салынған нәрсеге баруға болмайды, сондықтан аталған ережені сақтау қажет, яғни ізгі жігермен беріліп еңбектену қажет.

Дұрыс ынта. Адам дұрыс көзқарасты, жігерді, сөзді, мінез-құлық-ты, өмір сүру салтын басшылыққа алып, өз өмірін өзгертуге талпын-ған кезде өз бойындағы тамыры тереңде жатқан ескі зиянды идеялар мен үнемі қабылданатын жаңа идеялар оны үнемі дұрыс жолдан тайдыруға тырысады. Адам ескі, жаман ойлардан арылуға үнемі ұмтылмаса және олардың пайда болуымен күреспесе оның үздіксіз жетілуі мүмкін болмайды. Ақыл бос тұрмайтындықтан, оны үнемі жақсы оймен толтырып отыру қажет. Мұндай төрт тараптан үнемі болатын ынта дұрыс ынта деп аталады. Ол өзін-өзі құтқару жолымен ұзақ жүрген адамның да жолдан таймауына кепілдің жоқтығы мен оған толық моральдық жеңісті тойлау әлі ерте дегенді білдіреді.

Ойдың дұрыс бағыты. Үнемі қырағылықты сақтау – ізденістегі адам зерттеп білген нәрсесін үнемі естен шығармауы тиіс деген ереженің жалғасы. Күлкілі көрінсе де — заттар бар және олар басқа емес, дәл сондай күйінде болады дегенді үнемі ойдан шығармай жүру де оңай емес. Кейде, дене туралы және т.б. жалған идеялар тамырын тереңге жібергендіктен, оларға  негізделген мінез-құлық түпсаналыққа айналады және бұл жағдайда ойдың бағытын дұрыстау қиынға түседі. Бұдан сол идеялар жақын болып, олардан арылу өкініш туғызады, нәтижесінде біз соларға тәуелді, бақытсыз боламыз.

Бірақ біз құштарлық сезімнің баянсыз, аумалы-төкпелі әрі жиір-кенішті болмысы туралы пайымдағанда сол сезімнен де, фәнилік нәрселерді жоғалтудың өкінішінен де арыламыз. Мұндай азаттық ойды ақиқатқа қадау үшін қажет. Мысалы, “Дигха-никайеде” Будда сондай пайымдауды жүзеге асыру жөнінде нақты тәлім береді. Мысалы, денені қарастырған кезде оның төрт элементтің (жердің, судың, оттың, ауаның) қосындысы болатыны туралы, оның ыдырап, бірте-бірте материя элементтерімен араласып, жоғалатыны туралы ойлау керек. Сондай пайымдардың арқасында ол дененің шіритін нәрсе екенін есте ұстайды.

.

Дұрыс назар. Аталған ережелерді сақтайтын және солардың көмегімен өзін құмарлықтан, кесір ойдан тазартып, дұрыс өмір сүретін адам ұзақ әрі қиын жолдың түпкі мақсатына, яғни азаптан еркін болуға біртіндеп тереңдей беретін дұрыс назардың төрт сатысынан өтуге лайықты болады. Іздеген адам өзінің таза әрі тыныштанған ақылын ақиқаттарды зерттеу мен пайымдауға қадайды. Терең аңдаудың осы бірінші сатысында ол таза ойлаудың және барша фәнилік нәрседен безінудің рақатына бөленеді. Мұндай қадалуға жеткен кезде төрт тарапты ақиқатқа деген сенім барша күмәнді сейілтеді, сондықтан зерттеу мен пайымдау қажеттілігі де жойылады. Осылай күшейтілген жайбарақат пайымдаудан туындайтын қуаныш, тыныштық пен ішкі сабыр болатын ойды жинақтаудың екінші сатысы пайда болады. Бұл – сананың, қуаныш пен жайланған көңіл сатысы. Келесі сатыда бейжай күйге, яғни назар бөлу қуанышынан да бас тартуға қарай өтуге талпыныс жасалады. Осылайша назардың жоғарғы, үшінші сатысы пайда болады және онда ізденген адам асқан бейжайлылыққа жетіп, өз денесін сезбейтіндей болады. Бірақ ол назар қою қуанышына құлықсыз болса да, өзінің азат болуы мен бейжай күйін сезініп тұрады.

Ең ақыры, ізденуші адам азат болуды және бейжайлылықты түйсінуден және басынан кешіретін барлық қуаныш пен шаттық сезімдерден босануға талпынады. Сол арқылы ол назардың төртінші сатысына, яғни азап та, азаттық та жоқ мінсіз бейжайлылықтың, сабырлылық пен өзін-өзі ұстау сатысына көтеріледі. Сонымен, ол аңсаған арманына, яғни кез келген азапты тоқтатуға қол жеткізеді. Бұл сатыда ізденуші рақаттылыққа немесе нирванаға жетеді. Соның нәтижесінде ол мінсіз даналық пен мінсіз тақуалықты иеленеді.

Сегіздік жолын (немесе Будданың этикалық жолын) қорытын-дылағанда, ең алдымен, оның үш негізгі үйлесімді түрде бірін-бірі толықтыратын кезеңдерден, яғни танымнан, мінез-құлықтан және назар тігуден тұратынын атап өту қажет. Үнді философиясында білім мен адамгершіліктің жеке пайымдалуы адамгершіліктің немесе ізгіліктің білімге тәуелділігімен ғана (мұны барлық философтар құптарлық нәрсе деп санайды) емес, танымның жетілуі адамгер-шіліксіз, яғни өзінің құмарлығы мен соқыр сенімнің бақылауынсыз мүмкін еместігімен түсіндіріледі.

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.