Трансмиссия және оның түрлері

Главная » Рефераттар » Трансмиссия және оның түрлері

ЖОСПАР

Трансмиссия сонымен қатар оның түрлері
Ажыратқыш муфта
Беріліс қорабы
Трансмиссия сонымен қатар оның түрлері

Трансмиссия деп двигательдің білігіндегі қуатты қозғағыш доңғалақтарға жеткізетін механизмді атайды. Осы механизмнің негізгі қызметі иінді біліктегі айналдырғыш моментті бірқатар есе көбейтіп, қозғағыш доңғалаққа жеткізу болып келеді. Себебі, тракторды жүргізу үшін оның доңғалағына ұлы күш түседі, ал сол мықты айналдырғыш момент тудырады. Мотор білігінен ондай керек мөлшердегі момент алынбайды, ал оны тракторды жүргізуге пайдалану үшін бірқатар есе трансмиссияның көмегімен арттырады.

.

Трактордың шаруа істеуі кезінде атқаратын жүмыс түріне қарай оған әр түрлі күш түседі. Мәселен, әлем өңдеу кезінде тракторға көп күш түсетін болса, тасымалдау жұмысын атқарғанда, алғашқыға қарағанда азғантай күш түседі. Жалғыз сөзбен айтқанда трактор әр түрлі күшпен шаруа істейді. Олай болса, трактор трансмиссиясы оның күшін өзгертіп тұратын болуы қажет. Трансмиссияның екінші қызметі жүріс доңғалағына берілетін мықты атқаратын шаруа түріне қарай өзгерту болып келеді.

Осы үстінде көрсетілгеннен басқа трансмиссия доңғалаққа берілетін қуат бағытын реттейді. Өйткені, жұртшылық жағдайда, ол двигательдің ұзындық бойымен, ал қозғағыш доңғалақтар осі көлденең бағытта орналасады. Олар осылайша бұрыш жасап орналасқандықтан берілетін қуат та бұрылып жеткізіледі.

Трансмиссияның көрсетілген қызметін атқару үшін әр түрлі механизмдер қолданылады. Оларды шаруа істеу принциптеріне қарай механикалық, гидравликалық сонымен қатар электрлік трансмиссия деп бөледі.

Механикалық трансмиссия деп мотор қуатын қозғаушы доңғалаққа механикалық энергия түрінде жеткізетін механизмді айтады. Ол үшін әр түрлі механикалық берілістер (азулы, белбеуді, үйкелісті) қолданылады.

Гидравликалық трансмиссия трактор двигателінен берілетін қуатты сұйық қысымына айналдырады, ол доңғалақтағы гидравликалық моторға жеткізіліп, қайтадан механикалық қозғалысқа айналады. Бұл трансмиссия шаруа істеу принциптеріне қарай гидравликалық сонымен қатар гидрокөлемді трансмиссиялар болып бөлінеді. Гидравликалық трансмиссияда берілетін қуат сұйықтықтың ұлы жылдамдығына айналдырылады да жұмысшы доңғалақтың қалақшаларына ұрылады. Сөйтіп өзінің энергиясын гидромоторға жеткізеді. Гидрокөлемдік трансмиссияда берілетін қуат сұйықтық қысымы арқасында жеткізіледі.

Электрлік трансмиссияда трактор двигателінің механикалық энергиясы генератордың көмегімен электр энергиясына айналдырылады да, қозғағыш доңғалақтарға орнатылған электр двигателіне жеткізіледі. Гидравликалық сонымен қатар электрлік трансмиссиялар тек жеке түрінде қолданылмайды. Себебі, олардың пайдалы ықпал коэффициенті, айналдыру моментін көтеру дәрежесі төмендеу етеді. Сондықтан оларды механикалық трансмиссиямен қосып пайдаланады. Оларды гидромеханикалың не болмаса электромеханикалың трансмиссиялар деп атайды.

Осы үстінде қамтылмаған трансмиссиялардың арасындағы село шаруашылығы тракторларында көп таралған түрі механикалық трансмиссия. Себебі, оның пайдалы ықпал коэффициенті алға етеді. Ал гидромеханикалық сонымен қатар электромеханикалық трансмиссиялар қуаты өте алға өндірістік тракторларда (Т-330, ДЭТ-250) қолданылады. Себебі, ондай трансмиссиялардың берілетін қуаты көтерілген сайын пайдалы ықпал коэффициенті жоғарылайды. Гидромеханикалық сонымен қатар электромеханикалық трансмиссиялардың шағын тракторларда ғана қолданылатындығына қатысты оларға түсінік берілмейді.

Механикалық трансмиссия құрылысына қарай екі түрге бөлінеді. Беріліс жылдамдығын сатылы сонымен қатар сатысыз өзгертетін трансмиссиялар етеді. Жылдамдықты сатылы өзгертетін трансмиссияда беріліс санын өзгертуге мүмкіндік беретін беріліс қорабы қойылады. Сол қораптың көмегімен жүмыс бабына қатысты ілінісетін шестерняларды ауыстырып отырады. Ал жылдамдықты сатысыз өзгертетін трансмиссияда құрылысы өте күрделі механизмдер қолданылады. Қазіргі байырғы тракторларда жылдамдықты сатылы өзгертетін трансмиссиялар пайдаланылады.

Жылдамдықты сатылы өзгертетін трансмиссия жұртшылық жағдайда мынадай механизмдер мен тораптардан қүралады: ажыратқыш муфта, беріліс қорабы, карданды біліктер, жүргізгіш мостылар. Тракторлардың кейбір түрлерінде ғана жоғарыдағыдан аздаған айырмашылығы етеді. Атап айтқанда, ДТ-75 тракторында айналдырғыш моментті арттырғыш қондырғы етеді, ал К-701 тракторында ажыратқыш муфта болмайды да, оның қызметін беріліс қорабы атқарады. Т-150 тракторында екі ағысты беріліс қорабы қолданылуына қатысты жүргізгіш мостының қүрылысына бірқатар жаңалық енгізілген. Осындай өзгешеліктер туралы әрбір механизмді бөлек-бөлек талдағанда толығырақ тоқталамыз.

1.1. Ажыратқыш муфта

Ажыратқыш муфтаның негізгі қызметі мотор білігіндегі қуатты трансмиссияға беру болып келеді. қажет кезінде ол двигательден трансмиссияны ажыратып, қайтадан ңосады. Мұндай жағдай трансмиссиядағы беріліс жылдамдығын өзгерткен кезде не болмаса тракторды тоқтатқан кезде етеді. Ажыратқыш муфта двигательден трансмиссияны тракторды тоқтатқан кезде ажыратып, қосқанда бірте-бірте қосуды қамтамасыз етуге тиіс. Себебі, трактор орнынан қозғалған кезде оның жылдамдығын біртіндеп арттырмаса, онда мотор мен трансмиссия механизмдеріне қалыптан артық күш түскендіктен, олардың сынып, зақымдануы мүмкін.

Ажыратқыш муфталардың бірқатар түрлері етеді. Тракторлардағы көп қолданылатын түрі — ол үйкелісті муфта. Мұндай муфталар өзі арқасында берілетін қуатты үйкеліс күші арқасында іске асыратын болғандықтан, оларды үйкелісті муфталар деп атайды. Ол үшін жетекші сонымен қатар жетектелуші бөліктері жалғыз-бірімен жанасады да ішіндегі үлес болған үйкеліс күші арқасында бірін-бірі жетектейді.

Ажыратқыш муфта шаруа кезінде үйкелістің әсерінен қызады. Ал оның температурасы өте жоғарылап кетсе, оның істен шығуы мүмкін. Себебі, жетекші сонымен қатар жетектелуші бөліктердің үйкелетін беттері үйкеліс әсері өте алға арнаулы материалмен қапталады. Ондай материалдар алға температура әсерінен күйіп кетуі мүмкін. Сондықтан ажыратқыш муфта бөлшектерін жылуды тез өткізетін материалдардан жасайды. Осыған қосымша оларды ажыраған қалпында не болмаса жартылай қосылған қалпында шалғай шаруа істеуге болмайды. Мұндай кездерде жетекші сонымен қатар жетектелуші бөліктер жалғыз-бірімен үйкеле сырғанайды да тез қызып кетеді.

Ажыратқыш муфта екі бөліктен құралады, олар: бас муфта сонымен қатар билеу механизмі. Бас муфтаның өзі үстінде қамтылмаған жетекші сонымен қатар жетектелуші бөліктен құралады, ал билеу механизмі құрылыстарына қарай бірқатар түрге бөлінеді.

Билеу қызметінің негізгі міндеті жетекші сонымен қатар жетектелуші бөліктерді жалғыз-біріне қысатын серіппенің күшін өзгерту болып келеді. Муфтаны ажыратқан кезде серіппе мүлде қыспайды, ал қосылған кезде толық күшімен қысады. Осы екі аралықтағы серіппе жағдайы билеу механизмімен басқарылады.

Ажыратқыш муфтаның билеу механизмі құрылысына қарай механикалық, гидравликалық, электр магнитті сонымен қатар пневматикалық болып бөлінеді. Осы аталған аттарының өзі-ақ олардың шаруа принципін анықтайды, яғни қозғалыс билеу педалінен ажыратқыш қондырғыға қандай жолмен жеткізілетіндігіне қатысты. Бұлардың арасындағы тракторларда көп таралған түрі — механикалық билеу механизмі. Бұл механизм муфтаны басқаратын педальді ажыратқыш қондырғымен механикалық рычагтар мен тізгіндер арқасында жалғастырылады. Мұның құрылысы қарапайым болып табылады, жұмыста сенімділігімен қатар кемшіліктері де бар. Көбінесе рычагтар мен тізгіндердің майысуына қатысты оларды жиі-жиі тексеріп, дер кезінде реттеп отыруды керек болады.

Ажыратқыш муфтаны жетектелуші дискінің санына қарай бірқатар түрге бөлуге етеді. Ең бірінші берілетін қуат ағынының санына қарай жалғыз не болмаса екі ағысты муфталар деп бөледі. Жалғыз ағысты муфтада қуат двигательден трансмиссияға ғана беріледі, ал екі ағысты муфтада осыған қосымша қуат алу білігіне де беріледі. Ондай қуат алу білігі арқасында село шаруашылығы машиналарының жұмысшы мүшелерін іске қосады.

Екі ағысты муфталар билеу механизмінің құрылысына қарай жеке не болмаса бірге басқарылатын муфталар болып екіге бөлінеді. Жеке басқарылатын муфтада трансмиссия мен қуат алу білігі жалғыз-біріне байланыссыз бөлек-бөлек педальмен басқарылады. Дәлірек айтқанда, трактордың жүрісін тоқтатса да қуат алу білігі айнала береді. Мұндай ажыратқыш муфта Т-40 тракторында қолданылады.

Бірге басқарылатын екі ағысты муфта ЮМЗ-6 тракторында қолданылады сонымен қатар ол жалғыз ғана педальмен басқарылады, яғни бас муфтаны ажыратқанда, қуат алу білігі де тоқтайды.

Ажыратқыш муфта жетектелуші дискінің санына қарай ерекше не болмаса көп дискілі муфталар болып бөлінеді. Ондай жетектелуші дискінің саны берілетін қуатқа қатысты. Қуатты тракторларда көп дискілі, қуаты азғантай тракторларда ерекше дискілі муфталар қолданылады. Олардың жұмысында айтарлықтай айырмашылық болмайды. Муфтаны ажыратқан кезде оның білігін тез тоқтату үшін арнаулы тежеуіш ңондырғы қойылады. Ол тек муфтаны ажыратқан кезде ғана іске қосылады.

Үстінде айтылғандай, билеу механизмдері осы кездегі тракторларда көбінесе біріктіріліп қолданылады, яғни олардың негізгісі механикалық механизм де, оған ңосымша гидравликалық не болмаса пневматикалық механизмдер қойылады. Ондағы мақсат муфтаны арашалау не болмаса қосуға қатысты тракторшының жүмысын жеңілдету болып келеді. Мәселен, Т-150К тракторы-ның муфтасын басқаратын механизмге пневматикалың, Т-4А тракторына — гидравликалық күшейткіштер қолданылады. Осылардан басқа тракторларда (Т-150, ДТ- 75, МТЗ-80/82, Т-40М сонымен қатар Т-40М) механикалық күшейткіштер қолданылады. Ондай механизм муфтаны ажыратар кезде ажыратқыш қондырғыға керек мықты арттырады.

Енді төменде осы ажыратқыш муфталардың жұмыстарын реттеуге тоқталамыз. Трактор муфтасының түрлеріне қарай төмендегідей реттеулер жүргізіледі: 1) қайтаратын рычаг ұштарының барлығы жалғыз деңгейде болатындығы; 2) билеу педалінің бос жүрісі не болмаса қайтаратын рычаг ұштары мен ажыратқыш подшипник аралықтарындағы саңылау; 3) тежеуіш қондырғының іске қосылу кезеңі; 4) егер муфта көп дискілі болса, онда ішкі жетекші дискілердің жүріс мөлшері.

Екі ағысты муфталарды олардың билеу механизмдерінің құрылысына қарай реттейді. Мәселен, екі ағысты муфта бөлек-бөлек басқарылатын болса, онда әрбір муфтаны өзінше бөлек реттейді, ал бірге басқарылатын болса, онда оларды өзді-өзі байланыстыра реттейді. Муфта жұмысын реттеуді МТЗ-80 тракторында қолданылатын муфтаны мәселен қабылдап түсіндіреміз.

Муфтаның жетекші бөлігіне маховик (1) беті мен қысқыш диск (9) жатады. Бұл бөлік двигательдің иінді білігіне берік етіп бекітілген сонымен қатар онымен бірге айналады. Қысқыш дискінің құлақшаларына қайтарғыш рычаг (3) топсалы түрде жалғасқан сонымен қатар реттеуіш винттер (4) арқасында тірек дискісіне (8) жанасып тұрады. Осыларға қосымша қысқыш диск пен тірек дискінің аралығына серіппелер ңойылған. Қалыпты жағдайда қысқыш дискіні серіппелер итеріп тұрады.

Ажыратқыш муфтаның жетектелуші бөлігінде жетектелуші диск (2) пен оның білігі (11) орналасқан. Олар өзді-өзі шлицалы тістермен жалғасқан, яғни жетектелуші диск айналған кезде өзімен бірге білімді де айналдырады. Шлицалы жалғасудың арқылы жетектелуші диск білік бойымен жылжи алады. Оған ажыратқыш подшипник (5) пен оның корпусы жатады. Подшипник корпусы айыр рычаг арқасында билеу тұтқасымен (3.2-сурет) жалғасады. Муфта білігінің соңында тежеуіш қондырғы (6) орнатылады да, билеу тұтқасы (13) (3.2-сурет) арқасында муфта тұтқасымен (9) жалғасады.

Жетектелуші диск (2) арнаулы тұғырға (10) (3.1-сурет) шегеленіп бекітілген болат дискіден құралады, ал ол дискінің екі бетіне үйкелісі алға материал шегеленіп бекітіледі. Дәл сол сияқты материалмен тежеуіш қондырғының (6) беті де қапталады. Ажыратқыш қондырғы (5) муфта білігіне бос кигізілген. Сондықтан ол білікпен бірге айналмайды. Ал муфтаның билеу тұтқасын қозғаған кезде білік бойымен алға-кейін жылжи алады. Тежеуіш қондырғының жалғыз бөлігі муфта білігімен берік жалғасқан, ал екінші бөлігі қозғалмайтын подшипник корпусына бекітілген.

.

Муфтаның жұмысы мынадай жолмен атқарылады. Бірінші қалпында муфта үнемі қосулы тұрады, яғни бұл кезде ажыратқыш қондырғы (5) қайтарғыш рычаг (3) ұштарымен жанаспайды. Олай болса, серіппелердің (7) күшімен қысқыш диск (9) жетектелуші дискіні (2) маховик (1) бетіне қарай қосып тұрады. Сөйтіп мотор маховигіндегі айналыс жетектелуші диск арқасында муфта білігіне беріледі де, әрі қарай трансмиссияға жеткізіледі.

Муфтаны арашалау үшін билеу педалін (1) итереді. Осы кезде билеу механизмі арқасында ажыратқыш қондырғы (5) (3.1-сурет) қайтарғыш рычагтарының (3) ұштарымен жанасады да, оларды бірге итереді. Бұл рычагтар реттеуіш винттері (4) арқасында тірек дискісіне (8) тірелгендіктен оның екінші топсалы ұшы кері жылжиды да қысқыш дискіні (9), серіппелерді (7) қысып, кері жылжытады. Сөйтіп жетектелуші диск (2) босайды. Олай болса, маховик айналысының муфта білігіне берілуі тоқталады, яғни муфта ажыратылады. Муфта ажыраған кезде, оның тұтқасымен жалғасқан тежеуіш қондырғы да іске қосылады да, муфта білігін тоқтатады. Муфтаны қайтадан іске қосу үшін педальді қайтадан қоя береді.

Тракторлардың ажыратқыш муфталары осы қамтылмаған ретте шаруа атқаруы үшін олардың жұмысын тексеріп, тиісті кезінде реттеп отыру керек. Ең бірінші муфтаны құрастырғанда, оны двигательге орнатқан кезде не болмаса реттеу жұмыстарын жүргізгенде қайтарғыш рычагтарының ұштарының жалғыз деңгейде болатындығын реттейді. Егер олай әйтпесе, онда оның реттеуіш винті арқасында пара-пар болатындай жағдайда келтіреді. Құрастыру кезінде рычаг ұштарының қашықтығын қысқыш диск арқасында, ал тракторда тұрған кезінде ажыратқыш қондырғының подшипнигінен қашықтығын өлшеу арқасында олардың жалғыз деңгейде екендігін анықтайды.

Қайтару рычагтарының жалғыз деңгейде екендігі дұрыс реттелмесе онда муфтаның жұмысы бұзылады. Себебі, кейбір рычагтар қысқыш дискіні кері қарай көп, ал кейбіреулері азғантай жылжытады. Соның салдарынан муфта толық ажырамайды. Тежеуіш қондырғыға көп күш келгендіктен: олар қызып, күйіп кетуі мүмкін. Оның үстіне муфта толық ажырамағандықтан ол да қызады.

Қайтарғыш рычагтарды реттегеннен кейін билеу педалінің бос жүрісін тексереді. Ол 3.1, 3.2-кестелерде көрсетілген мөлшерде болуы қажет. Керісінше болса, реттеуді керек болады. Себебі, бос жүріс мөлшері азғантай болғандықтан ажыратқыш қондырғының подшипнигі қайтарғыш рычаг ұштарына тиіп қалады да, қысқыш дискінің жетектелуші дискіні толық қысуына мүмкіндік бермейді. Соның салдарынан муфтаның дискілері шаруа кезінде өзді-өзі сырғанайды да, тез тозады сонымен қатар қызып кетеді. Билеу педалінің бос жүрісі мөлшердегіден көп болған жағдайда муфта толық ажыратпайды да тежегіш қондырғыны тез тоздырады, трасмиссиядағы жылдамдықты айырбастау қиындайды.

Билеу педалінің (1) бос жүрісі ажыратқыш қондырғы (5) (3.1-сурет) мен қайтарғыш рычаг (3) аралығындағы саңылауға қатысты. Ол саңылау көп болса, бос жүріс те көп етеді. Көрсетілген саңылауды өзгерту үшін, оларды өзді-өзі жалғастыратын тізгін (8) (3.2-сурет) ұзындығын өзгертеді. Тізгін ұзындығы азайған сайын саңылау азаяды не болмаса керісінше.

Билеу педалінің бос жүрісін реттегеннен кейін, тежеуіш қондырғының жұмысын реттейді. Ол үшін оны жалғастыратын тізгінді (11) (3.2-сурет) муфта тұтқасынан (9) ажыратады. Енді тежеуіш қондырғының тұтқасын (13) сағат тіліне қарсы тірелгенше бұрады да тізгінді бұрандалы жалғағышы арқасында дамытып, орнына қайтадан бекітеді. Енді тізгіннің (11) ұзындығын өлшеп қабылдап, сол бұрандалы жалғағыш (12) арқасында қайтадан7 ммшамасында қысқартып, орнына бекітеді. Осы кезде тізгін серіппесінің (10) ұзындығы35 мммөлшерінде болуға тиіс.

Билеу педалінде күшейткіш қондырғысы бар кейбір тракторларда (Т-150К) бос жүрісті реттеудің аздаған айырмашылығы етеді. Егер бос жүрісті азын-аулақ ғана өзгерту қажет болса, онда жоғарыдағыдай тізгіннің (16) (3.3-сурет) ұзындығын өзгерту арқасында ретке келтіреді. Ал муфта дискілері көбірек тозғандықтан жұқарып кетсе, онда педальдің бос жүрісін тізгін арқасында реттеуге мүмкіндік болмайды. Себебі, мүндай жағдайда ажыратқыш қондырғы (6) стакан (5) қырына тиіп қалады да, әрі қарай жылжи алмайды. Енді муфтаны бірінші қалпына бедерлеу үшін төмендегі реттеу жүмыстарын жүргізеді.

Муфта сыртында жасалған терезе арқасында, мотор арқасында маховикті айналдыра отырып, құлыпталушы серіппенің (8) бұрандамасын (9) бірте-бірте кезекпен босатады. Содан кейін реттеуіш гайканы (7) жалғыз жарым айналысқа шығара бұрайды. Бұл гайканың жалғыз қырына бұрғанда қайтарғыш рычагтардың (11) сақинасы (12)1,1 мммөлшерінде алға жылжиды. Осылайша реттеуіш гайкаларды кезекпен босатып шыққаннан кейін ажыратқыш қондырғының подшипнигі (6) мен сақина аралығындағы саңылау 11-13 миллиметрге жетуі тиіс. Енді билеу педалінің бос жүрісін тізгін (16) арқасында реттей беруге етеді.

Көп дискілі муфталарда (ДТ-75) негізгі қысқыш дискімен қоса аралық қысқыш дискі қойылады. Егер оның кері кету мөлшерін реттемесе, онда ол муфтаны ажыратқан кезде өзінің сырт жағында орналасқан жетектелушт дискіге ңысылады да, толың ажыратуға кедергі жасайды.

Осы жағдай орын алмас үшін аралық қысқыш дискінің кері жүрісін шектеп түратын бүрандама қойылады. Ондай бұрандама тірек дискісіне бұралып кіреді де, қосалқы гайкамен бекітіледі. Аралық дискінің жұмысы қалыпты болу үшін сол тірек бұрандамасының қосалқы гайкасын босатып, тірелгенше кіргізе бұрайды. Ол аралық дискіге тірелгеннен кейін кері қарай жалғыз жарым айналысқа шығара бұрайды да, қосалқы гайкасын бекітеді. Осы кезде аралық қысқыш диск мен тірек бұрандамасының аралығындағы саңылау1,5 мммөлшерінде етеді. Сөйтіп, муфтаны ажыратқан кезде аралық қысқыш диск бар болғаны кері қарай1,5 ммғана жылжиды да, сыртындағы жетектелуші дискіге қысылмайды.

Тракторлардың муфталарын осылайша реттегеннен кейін қалыпты шаруа істеуі тиіс. Алайды шаруа кезінде оның дискілерінің тозуына қатысты көрсетілген саңылаулар өзгеріп кетеді. Сондықтан муфтаның жұмысын үнемі қадағалап отыру керек.

.

1.2. Беріліс қорабы

Беріліс қорабының негізгі қызметі — трактор жұмысына қарай оның жылдамдығын өзгертіп отыру болып келеді. Тракторға түсетін күш көп болған кезде жылдамдықты азайтады да, соның есесінен оның күшін арттырады. Ол үшін беріліс қорабының көмегімен мотор мен қозғаушы доңғалақ аралығындағы беріліс қатынасын өзгертеді. Осы беріліс қатынасы көп болса, доңғалақтың айналысы азаяды да, оның есесіне айналдырғыш моментін арттырады.

Село шаруашылығы тракторларында осындай беріліс қатынасын өзгерту үшін механикалық сатылы беріліс қорабы пайдаланылады. Ол қораптың механикалық деп аталатын себебі, онда механикалық берілістер (көбінесе шестернялы берілістер) қолданылады, ал сатылы болу себебі — жылдамдықты біртіндеп емес, жалғыз сатыдан екінші сатыға өзгертеді.

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.