Вегетативтік рефлекстер

Главная » Рефераттар » Вегетативтік рефлекстер

Вегетативтік жүйкелердің әсерімен әртүрлі ішкі ағзалардың (қан айналым, тыныс алу, ас қорыту, бөлу, ішкі секрециялық) қызметінің өзгеруін вегетативтік рефлекстер деп атайды. Вегетативтік рефлекстер белгілі бір ағза мен ұлпадағы зат алмасу процесінің деңгейін сыртқы орта немесе организм жағдайына икемдей өзгертіп, организмнің оларға бейімделуін қамтамасыз етеді. Вегетативтік рефлекстер дененің белгілі бір бөлігінің тітіркенуінен басталады. Мысалы, каротид аймағын механикалық жолмен тітіркендіргенде, көз алмасын жайлап басқанда брадикардия (жүрек соғуының сиреуі) байқалады. Вегетативтік рефлекстер түрлі жағдайда организмнің ішкі ортасының тұрақтылығын сақтауда маңызды рөл атқарады. Вегетативтік рефлекстер жолы өте күрделі. Оның құрамына экстеро- және интерорецепторлар, тэндік жэне вегетативтік афференттік жүйке талшықтары, жүлын түйіндерінде немесе ми ядроларында орналасқан сезімтал нейрондар, ОНЖ-нің түйінге дейінгі (аралық) нейрондары, түйіннен соңғы вегетативтік нейрондар және қозу толқынын атқарушы органдарға жеткізетін жүйке талшықтары кіреді.

Ішкі ағзалар рецепторлары ауырсыну эсерлерін, қысымды, керілуді, рН ауытқуларын, ішкі ортаның электролиттік құрамының өзгерістерін қабылдайды. Олардың афференттік талшықтарының бір бөлігі вегетативтік жүйкелердің қүрамында болады да, сомалық жүйкелермен бірге жүлынға енеді. Бұл жағдайда олардың нейрондарының денесі жүлындық ганглийлерде орналасады. Ал көкірек және құрсақ ағзаларынан орталыққа бағытталған импульстер негізінен кезеген жүйке арқылы оның сопақша мидагы ядроларына жіберіледі. Ауырсыну сезімі ішкі ағзалардың нақтылы бір учаскелеріне шоғырланбай, дененің басқа бөліктеріне жайыла таралады (жал-тарма ауырсыну). Бұл ауырсыну әсерін тасымалдайтын афференттік талшықтардың симпатикалық жүйкелердің күрамында өтуімен байланысты, сондықтан жүлынға ондай импульстер ағзаның рефлекстік жолынан бірнеше сегмент жоғары енеді.

Организмде орын алатын барлық вегетативтік рефлектерді былай топтастыруға болады:
1. Экстерорецепторлардан басталып, ішкі ағзапар мен тамырларда аяқталатын рефлекстер. Бұл рефлекстер организмде жылу алмасуды, қуаттың алмасуын, қимыл эрекеттерінің вегетативтік қүрамаларын қамтамасыз етеді.
2. Бір интерорецепторлардан басталып, басқа ішкі ағзаларда аяцталатын рефлекстер. Бұл рефлекстер тобына қан тамырларының рефлекстік аймақтарының тітіркенуінің салдарынан жүрек қызметінің өзгеруін, қарын мен ішек керілген кезде сілекей бөлудің күшеюін қамтамасыз ететін рефлекстерді жатқызуға болады.
3. Бір ағзаның интерорецепторының тітіркенуінен басталып, сол ағзаның өзінде аяқталатын рефлекстер. Бұл рефлекстерге жүрек қызметі мен тамыр тонусының өздігінен реттелуін, қуықтың босауын қамтамасыз ететін рефлекстер жатады.
4. Аксон-рефлекстер немесе ОЖЖ қатысуынсыз өтетін рефлекстер. Бұл жағдайда рецепторларда пайда болған тітіркеніс аффренттік талшықтар арқылы түйінге дейін жетеді де, одан әрі эфференттік симпатикалық немесе парасимпатикалық жолға ауысады (182-сурет). Мысалы, теріні нәзік сипалау нәтижесінде оның қан тамырларының кеңеюі.
Жоғарыда көрсетілген вегетативтік рефлекстердің сипаты -вегетативтік жүйке жүйесі қызметінің организмнің қалыпты жағдайын сақтауда маңызды рөл атқаратынының айғағы. Аштық, тояттау, шөлдеу түйсіктері, тәбет, әртүрлі эмоция белгілі бір дәрежеде вегетативтік жүйке жүйесінің жағдайы мен қызметіне байланысты қалыптасады.

.

Организмнің вегетативтік қызметі көп деңгейлі құрылым арқылы реттелінеді. Ең бастапқы реттеу тетігі ВЖЖ-нің қабырғалық (интрамуральдық) түйіндерінде орналасады. Бұл түйіндер қарапайым, төменгі деңгейдегі вегетативтік орталықтар қызметін атқарады және Ішкі ағзалар рецепторлары ауырсыну эсерлерін, қысымды, керілуді, рН ауытқуларын, ішкі ортаның электролиттік құрамының өзгерістерін қабылдайды. Олардың афференттік талшықтарының бір бөлігі вегетативтік жүйкелердің қүрамында болады да, сомалық жүйкелермен бірге жүлынға енеді. Бұл жағдайда олардың нейрондарының денесі жүлындық ганглийлерде орналасады. Ал көкірек және құрсақ ағзаларынан орталыққа бағытталған импульстер негізінен кезеген жүйке арқылы оның сопақша мидагы ядроларына жіберіледі.

.

Ауырсыну сезімі ішкі ағзалардың нақтылы бір учаскелеріне шоғырланбай, дененің басқа бөліктеріне жайыла таралады (жал-тарма ауырсыну). Бүл ауырсыну әсерін тасымалдайтын афференттік талшықтардың симпатикалық жүйкелердің күрамында өтуімен байланысты, сондықтан жүлынға ондай импульстер ағзаның рефлекстік жолынан бірнеше сегмент жоғары енеді.
Организмде орын алатын барлық вегетативтік рефлектерді былай топтастыруға болады:
1. Экстерорецепторлардан басталып, ішкі агзапар мен тамырларда аяқталатын рефлекстер. Бұл рефлекстер организмде жылу алмасуды, қуаттың алмасуын, қимыл эрекеттерінің вегетативтік қүрамаларын қамтамасыз етеді.
2. Бір интерорецепторлардан басталып, басқа ішкі ағзаларда аяцталатын рефлекстер. Бұл рефлекстер тобына қан тамырларының рефлекстік аймақтарының тітіркенуінің салдарынан жүрек қызметінің өзгеруін, қарын мен ішек керілген кезде сілекей бөлудің күшеюін қамтамасыз ететін рефлекстерді жатқызуға болады.
3. Бір ағзаның интерорецепторының тітіркенуінен басталып, сол ағзаның өзінде аяқталатын рефлекстер. Бұл рефлекстерге жүрек қызметі мен тамыр тонусының өздігінен реттелуін, қуықтың босауын қамтамасыз ететін рефлекстер жатады.
4. Аксон-рефлекстер немесе ОЖЖ қатысуынсыз өтетін рефлекстер. Бұл жағдайда рецепторларда пайда болған тітіркеніс аффренттік талшықтар арқылы түйінге дейін жетеді де, одан әрі эфференттік симпатикалық немесе парасимпатикалық жолға ауысады (182-сурет). Мысалы, теріні нәзік сипалау нәтижесінде оның қан тамырларының кеңеюі.

Жоғарыда көрсетілген вегетативтік рефлекстердің сипаты -вегетативтік жүйке жүйесі қызметінің организмнің қалыпты жағдайын сақтауда маңызды рөл атқаратынының айғағы. Аштық, тояттау, шөлдеу түйсіктері, тәбет, әртүрлі эмоция белгілі бір оларға белгілі дэрежеде автоматизм қасиеті тэн. Интрамураль-дық түйіндер осы органның өзімен ғана шектелетін ағзалық рефлекстерді реттейді.Аталған жүйенің екінші деңгейіне ағзадан тыс орналасқан ОЖЖ-нің шеткі түйіндерінің қатысуымен өтетін рефлектерді жатқызуға болады (мысалы, күрсақтық түйінде, симпатикалық шекаралықбағантүйіндеріндетүйықталатынрефлекстер). Үшінші деңгейді жүлын мен ми бағанында орналасқан вегетативтік орталықтардың қатысуымен атқарылатын рефлекстер қүрайды. Ал, организмнің күрделі эрекеттеріндегі вегетативтік жэне сома-лық функциялар арасындағы үйлесімділік гипоталамуста, лимби-ка жүйесінде жэне ми қыртысында орналасқан жоғары деңгейлі орталықтардың қатысуымен жүреді.

.

Сопақша мида тыныс және жүрек — тамыр жүйесінің негіз-гі орталықтары орналасады. Бұл орталықтар афференттік импульстерді экстеро- жэне интерорецепторлардан қабылдайды немесе тікелей тітіркенеді. Орталықтың кейбір торшалары қан күрамындағы көмір қышқыл газы мен сутегі иондары концентрациясының өзгерістерін қабылдап отыратын «орталық» рецепторлар болып табылады. Жүрек — тамырлық орталық пен кезеген жүйке ядросы ней-рондарынан жүрек пен тамырға тонустық әсерлер беріледі. Осы-ның нэтижесінде артериялар мен артериолалар эркез қысыңқы жағдайда болады да, жүрек жүмысы баяулауға бейім келеді. Сопақша мида жүтыну жэне құсу рефлекстерінің орталықтары да орналасқан. Олар сілекейдің, қарын мен ұйқы бездері сөлінің, өттің бөлінуін үдетіп, қарын мен ішек қимылдарын күшейтеді.

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.