XV ғасырдағы итальян гуманизмнің қалыптасуы

Home » Рефераттар » XV ғасырдағы итальян гуманизмнің қалыптасуы
Рефераттар Комментариев нет

XIV ғасырдың екінші жартысында жасаған гуманистер Петрарка мен Боккаччоның ісін ары қарай жалғастырды. Олар да антика мәдениетіне құрметпен қарап, папа билігіне қарсы шықты. Мәселен, Луиджи Марежли Августин орденінде монах болса да, философия мен әде-биетке ңызыңты? «Папа сарайы нүқсандарына ңарсы» туындысында дін екілдерінің жағымсыз әрекеттерін өшкереледі. Гуманист Колуччо Салутати біраз уақыт папаның қызметінде болып, Рим діндарларының арасын-дагы алаяңтарды өз көзімен көреді, бүл оны папаға ңарсы күреске итермелейді. Флоренция республикасының хат-шысы болған кездерінде де ол өз Отанының тәуелсіздігі үшін күреседі. Мемлекет істерімен бірге әдебиетпен діе айналысады, латынша эклогтар жазады. «Тағдыр мен баңыт туралы» дидактикалың поэмасында астрологияны (жүлдыз жорамал) қатты сынга алады. Салутати дүние-танымында ңайшылыңтар да болды. XV гасырда ірі ңала — коммуналар аймағында принципаттыңтың (жеке билік) орнау кезінде галым-гуманистер халың әрекетінен алыс-тайды, Олар антикалың дөстүрлерді жаңартуға үмтыла-ды, итальян тіліндегі әдебиет күйзеліске үшырайды. Сауаты аз оңырманға негізделген латын тіліндегі өдебйет дүниеге келеді.
Біраң, осыган ңарамай XV гасыр гуманистері католик шіркеуінің уагыздарык үйренуден қүтылып, схоласти-кага қарсьі күрес бастайды. Антикалың философиялың агымдар — стоик пен эпикуршілдік ілімдер ңайта орала-ды, Кватроченто гуманистік филоеофиясында материа-листік және идеалистік багыттар арасында күрес жүреді. Ірі гуманист Лоренцо Валла «Лөззат алу және аңиңат ізгілік туралы» диалог үлгісіндегі трактатында шіркез? көзңарастарының негізсіздігін көрсетіп, «адамның бас-ты маңсаты — раңаттану, тәнмен бірге жан да өледі», деп стоиктерге ңарама-ңарсы багыт — әпикуршілік рухтагы материалистік танымын үсынады. Бүл дәуірдегі гуманистік әдебиетте аңсүйектік агым басым болғанымен, ірі ңаламгерлер ХІП-ХІУ ғасырлар-дағы үлттың әдебиетпен әлі де тығыз байланыста еді. Олар Данте, Петрарка, Боккаччо шығармаларын оңып үйренді, халың дәстүрінде өлеңдер жазды. Осындай адамдардың бірі атаңты ғалым, жазушы Альберти бол-ды. Ол итальян поэзиясына гекзаметр өлең өлшемін кіргізді, итальян тілінде элегия мен эклогтар жазып, итальян тілі мен әдебиетінің дамуы үшін күресті, латын тілінің алдында бас иген адамдарды сынға алды.
XV ғасырдың екінші жартысынан бастап осы дәуірдің саяси өмірінен ңол үзген және ескі латын тіліне беріліп, өз мүмкіндіктерін шектеп ңойған ғалым-гуманистердің үстемдіктері аяңталады. Итальян үлттың әдебиеті дами бастаған Қайта өрлеу әрекетінің соңғы жоғары сатысы дүниеге келеді. Мәдени және экономикалың жағынан едәуір ілгерілеген Флоренцияда ірі гуманист-ңайраткер-лер Леонардо да Винчи, Микеланджело, т. б. туды.
XV ғасырдың аяқтарында Солтүстік Италияда жаңа мәдени орталың пайда болды. Феодалдың-католиктік ңанау күшейген түста өмір ңуаныштарына байланысты оңиғаларды жырлау үлкен маңызға ие болатын. Ферра-ра мектебі серілік әдет-ғүрыптарды бейнелегенімен, ол Қайта өрлеу мәдениетінің дамуында белгілі дәрежеде ңызмет атңарды. Қалада университет салынды, ірі кітап-ханалар пайда болды. Сарай ертегілерін ңайта өңдеудің үлгісі болған Маттео Боярданың (1434-1494) «Ғапіық болған Роланд» поэмасы осы дәуірде туды, Боярданың аяңталмай ңалған бүл поэмасы халың арасында кең та-ралды. Оны аяңтауға көптеген ңаламгерлер үмтылып көрді. Тек аңын Лодовико Ариостоның (1474-1533) «Ызалы Роланд» туындысы ғана бүл істі аяғына дейін жеткізді. Аңын ңаһармандың роман-поэма жанрының жетілген формасын көркемдік түрғыдан жоғары сатыға көтерді.
«Ызалы Роланд» поэмасын жазу үстінде Ариосто көп уаңыт еңбектенді. Бірінші жариялануынан соң да (1516) оны ңайта толыңтырды. Алдыңғы шығармада 40 өлең бар еді, соңғы жариялануында (1532) 46 өлең болды. Шығар-мада түрлі оңиғалар суреттелді, шынайы өмір көріністері фантастикалың суреттермен ауысып отырды.
Позманың сюжеті көп ңырлы, таңырыбы жағынан оны бірнеше топңа бөлуге болады. Алғашңы тақырыпта император Карл сарбаздарының сарациндыңтармен со-ғысы баяндалады. Шығармада Карлдің ең батыр сері-лерінің бірі Роландтың өзге діндегі сұлу, біраң жеңіл-тек Анжеликаны сүйіп ңалуына байланысты оңиғалар-ға үлкен орын беріледі. Әуре-сарсаңда жүрген Анжели-ка ңатты жараңаттанған сарацин жігіті Медорды өлімнен ңүтңарады және оған ғашың болады. Анжеликаны іздеп орманға барған Роланд шопан жігіттен Анжеликаның Медорды сүйетіндігін естіп, ызадан аңылын жоғалтады.
Поэманың тағы да бір сюжеті сарацин батыры Рудже-роның Брадаментиге деген махаббаты тарихынан түра-ды. Мүнда аңын екі жас арасындағы ңатынастарды фан-тастикалың оңиғалармен байланыстырады.
Поэма өзіндік әдіспен жазылған. Бүл нәрсе фантасти-калың оңиғалар мен серілік бейнелеуде айңын көрінеді. Жазушы реалды дүниені, адамның шынайы өмірдегі та-лап-тілектерін орта ғасырлың діни әдет-ғүрыптарға ңарсы ңояды. Мәселен, Астольф үжмаңңа барғанында, оны жаңсы күтіп алып, тамаңтандырады және атын ат-ңораға жайғастырады. Раңаттанып үжмаң алмасының дәмін татңан Астольф «Адам-ата мен Хауа-анаға кешірім беру керек екен» деген ойға келеді.
Итальян Қайта өрлеу дәуірінің ірі әдеби ескерткіші саналатын «Ызалы Роланд» өз маңызын жоя бастаған орта ғасыр лың діни тәртіптерге қарсы адам өмірінің үлы-лығы мен сүлулығын дәріптеген, адамның баңытты өмірге деген үмтылысы табиғи ңүбылыс екендігін паш еткен, гуманистік пікірлерді қорғаған ғажайып поэма болды.
Қайта өрлеу дәуірінің соңғы кезеңі феодалдың-діни озбырлыңтың ңысымы астында өтті. Гуманистік идея-лар, пікір еркіндігі ңуғынға ұшырады.

LEAVE A COMMENT

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.