Жануарлардың қоныстануы

Главная » Рефераттар » Жануарлардың қоныстануы

Дарвиндік эволюция теориясына сəйкес əрбір түр жер беттінің нақты бөлігінде пайда болады жəне түзілу процестердің сипатына қарай оның алғашқы ареалы үлкен немесе кіші болуы мүмкін. Бірақ, организмдердің тарала қоныстануының нəтижесінде ол біртіндеп кеңейеді. А. И. Толмачаев (1974) анықтамасы бойынша, қоныстану деп түрлердің динамикалық таралу процесінде олардың өзіндік қоныстану аймақтарынан шетке шығуын айтады. Ареалдардың өзгерістері олардың шекараларының өзгерістерімен бақыланады. Негізінен, бұл процестер тұрақты баяу жүретіндіктен тікелей бақылау назарынан шығып кетеді. Себебі шекаралардың шеткі өзгерістері жүздеген жылдарға созылады, сондықтан өзгерістер дəлдіктермен анықталады. Жануарлар қоныстануының алғы шарттарына көбею кезіндегі түрлер санының даму өзгерістері жатады. Бұл өзгерістер көбеюдің жəне қырылудың арасындағы қатыстардың ауытқуларынан болады. Түрлердің көбеюдегі тығыздығы артқанда олардың мүшелерінің басқа жерлерге қоныстану тенденциясы байқалады, ал азаюы кезінде иеленген мекеннің бөлігінен айырылады. Ареалдардың кеңею қарқыны тіршілік ортасына байланысты əртүрлі түрлерде түрліше болады жəне ол түрлердің өзіндік ерекшеліктерімен де сабақтасады. Түрлердің басқа мекендеу орталарына қоныстануға қабілеттілігі, яғни вагильдік қасиеті түрлердің құрылымдық, физиологиялық, құлықтық, популяциялық жəне басқа да қасиеттерінен тəуелді. Вагильдік қасиет тіршілік ортаның көбеюге, ұрықтану орындарының қашықтығына əсер ететін жайларымен жəне организмдердің басқа да қасиеттерімен жүзеге асырылады. Жануарлардың басқа мекенге қоныстануы – əртүрлі бөгеттерден жəне кедергілерден өтетін көп фазалы процесс. Вагильдік қасиеттің активті, белсенді түрі (организмдер қозғалысы – ұшу, жүзу, жүгіру арқасында алыс қашықтықтарды өтеді) жəне пассивті, енжарлы түрі (арақашықтық желмен, ағыстармен, адаммен жəне т.б. тасымалдану есебінен өтеледі) жəне аралас түрі (белсенді жəне енжар вагильдік қасиеттің үйлестірілуі нəтижесінде) болады. Басқа мекенді қоныстануда болатын бөгеттер физикалық жəне экологиялық болып шартты түрде бөлінеді. Физикалық бөгеттерге, ең алдымен, құрлық жануарлары үшін бөлуші су кеңістіктерінің, яғни су бассейндерінің, ал судағы организмдер үшін үлкен құрлықтардың орналасуы жатады. Дүниежүзілік мұхит – салыстырмалы түрдегі біркелкі орта, сондықтан мұхит ареалы оны қоныстайтындар үшін өте үлкен ауданды алып жатыр. Ол өте жақсы жүзгіштер кит тəріздестер үшін ғана емес, сонымен қатар, сол əлемдегі омыртқасыздар түрлерінің қоныстануы үшін де аса үлкен аймақ болады. Теңіз жануарлары үшін қоныстанудағы ең қиын кедергі құрлық болып табылады, əсіресе, оны айналып өту үшін тұздылық, қысым, температура өзгерістерін жеңу мүмкін болмайды. Дүниежүзілік мұхитқа қарағанда тұщы сулардың айырмашылығы олар өзара тұтас бассейн құрамайды, сондықтан ол осы биоайналымдағы жануарлардың қоныстануына күшті кедергі болады. Негізгі кедергілерге теңіз (тұзды судың) жəне су айырықтары (сулар арасындағы құрлық) жатады. Жергілікті жердегі кедергілерге су сарқырамалары жəне өзен атыраптары жатады. Су бассейндерінің оқшаулау орналасуынан, мысалы, өзен жүйелерімен қосылмаған көлдердің аудандары аса үлкен болады. Ол басқа биоайналымды мекендеуші көптеген түрлер ареалдарының тарылуына əкеледі. Құрлық жануарлары үшін басқа биоциклдардың – теңіз бен тұщы сулардың шекаралары ең басты кедергі болып табылады. Құрлықтағы ареалдардың аса тар болуы осындағы мекендеушілер үшін қоныстану кедергілерінің көп болатындығын көрсетеді. Жер бетіндегі ұшпайтын жануарлар үшін теңіз бұғаздары өтуге болмайтын тосқауыл болады. Мысалы, ені 400 км болатын Мозамбик бұғазы Африка мен Мадагаскарды бөледі жəне екі бөліктегі фаунаның түрлі болуына əкелді.

Теңіз суы жер бетіндегі мекендеушілер жəне тұщысу жануарлары үшін қолайсыз, себебі олардың су өткізбейтін қорғаныш жамылғылары жоқ. Сондықтанда, теңіз суы арқылы басқа мекенге тарала қоныстану мүмкін емес. Аралдарда материктерге тəн амфибиялардың болмауын осы жаймен түсіндіруге болады. Рептилиялар тері құрылымдарының ерекшеліктері арқасында тар бұғаздарды жүзіп өте алады. Сондықтан, аралдағы фауналар материкке қарағанда неғұрлым жұпыны келеді, ал ондағы түрлердің құрамындағы теңдіктер байқалмайды. Аралды материктен бөлетін су бөгеттері неғұрлым кең болған сайын, арал фаунасы соғұрлым жұпыны болады. Ф. Дарлингтон (1966) көрсеткендей, жануарлардың қоныстануы кезінде ең бастысы арақашықтық маңызды рөл атқарады. Жануарлардың қоныстануына бөгет болатын тағы бір жағдай – ол олардың жолында өзендердің болуы. Ірі өзендер көршілес аумақтарды əртүрлі фаунамен бөледі. Мысалы, Амазонка өзені құстардың 50 түріне, жəндіктер мен басқа жануарлардың жүздеген түрлерінің таралу шекарасының қызметін атқарады. Волга өзені сағаларының батыстағы бір жағы сүтқоректі жануарлардың (сары саршұнақтың, эверсманның, кішкене атжалманының, ала жертесердің) дала жəне құмдағы түрлерінің таралу шекарасын белгілейді, ал шығыс жағы соқыр жəне шұбар саршұнақтың ареалы шекарасын көрсетеді. Осындай фауналық шекара қызметін Днепр өзені де атқарады. Оның оң жағында көртышқан, шұбар саршұнақ, жəндіктерден жарық қоңыз кездеседі, ал сол жақ жағалаудағы далаларда олар кездеспейді. Жануарлардың қоныстануына таулар да бөгет болады. Бірақ, тауларды тек топографиялық кедергі ретінде қарауға болмайды. Таулардың баурайлары түрлі климатқа сай əртүрлі өсімдіктермен қамтылған. Осылайша, таулардың жоталары көбіне экологиялық тосқауыл ретінде қызмет атқарады. Гималай тауының рөлі жалпыға мəлім, себебі онда екіге бөлінген Палеарктикалық жəне Үнді-Малайлық фауналық облыстар бар. Рельефі ыдыратылып жіберілген елдердегі біртекті түрлер ареалдарының тар болуы жануарлардың таралуындағы таулы жоталардың бөгет болатынын көрсетеді. Себебі, Орта Азия таулары маңында Carabus текті барылдақ қоңыздардың 100 түрі, aл еуропалық бөліктегі Ресей жазықтарында 30-дан аспайтын түрлері кездеседі.

Биік таулы белдіктегі жануарлар жазықтыққа қоныстай алмайды. «Альпіліктер» тіршілік ортасы оларға сай келмесе, жазық алқаптар арқылы лайық мекендерге қоныс аудара алмайды. Бұл табиғаттағы экологиялық бөгеттермен қатар, физикалық бөгеттердің болатынын көрсетеді. Шөлдалалардың салқын немесе ыстық, құмды, тасты түрлеріне бейімделмеген жануарлар үшін олардың басқа мекенге қоныстануына бөгет болады. Оның үстіне даланың алып жатқан үлкен қашықтықтары есепке алынады, мысалы, Сахара шөлдаласының аумағы өте үлкен. Ол материктегі солтүстік эфиоптық фаунаны палеарктикалық фаунадан бөліп алады. Сол сияқты, Азияның оңтүстігіндегі Үнді-Малай фаунасы солтүстікке таралмайды, себебі оған Азияның шөлдалалары жəне Гималай тауы кедергі болады. Осы сияқты, антроптық бөгеттер туралы айтып өтелік. Қоныстану экологиялық тұрғыдан алғанда өсімдіктер өсірілген жерді шөлдаламен салыстырғандай болады. Түрлердің қоныстануын өсімдіктерді өсіру арқылы тарату мүмкін емес. Адамзаттың араласуынан жануарлардың көптеген жойылып кеткен түрлері осыған дəлел болады. Өсімдіктерді өсіру арқылы жануарларды тарату орман жəне дала түрлері үшін аз да болса мүмкін болатын жағдай болып отыр.

.

Биологиялық бөгеттер деп аталатын кедергілер жануарлар мен өсімдіктердің түрлері арасындағы экологиялық байланыстармен айқындалады. Қажетті азықтың монофагтар үшін жоқ болуы, паразиттердің өз иелерінің болмауы, жыртқыш аңға лайық жемтіктердің болмауынан қоныстануға кедергі болады. Түрлер бəсекелестігінен де жануарлардың қоныстануы қиын. Викариат (орнын басу) қасиеті көбіне тіршілік ортасының талаптары ұқсас бір түр тармақтарының ішінде болады. Оған бұлбұл, бұлғын жəне сусар, сұр жəне шұбар саршұнақтың батыс жəне шығыс ареалдарының аралық шекаралары мысал бола алады. Кейде түрлердің таралуы жыртқыш аңдардың аулануымен шектелінеді. Дəл осылайша, суға жақын жерде (шабындықтарда, далада жəне басқа жерлерде) мекендейтін жас ондатрды қара күзен құртады. Ресейдің еуропалық бөлігіндегі орманды дала мен даланың оңтүстік аудандарында тұяқтылардың – қабанның, еліктердің, бұғылардың өсуі мен қоныстануы белгілі мөлшерде қасқырлардың санын реттейді.

.

Кеңістік жəне уақыт өлшемдері де кедергілердің функциясын орындайды. Тектік таралу орталығынан бөгеттер жəне тіршілік ортасы біркелкі болғанда, жануарлар басқа территорияларға жəне олардың тек белгілі бір бөлігіне ғана қоныс аударады. Бұл қоныстанудың аяқталмағанын білдіреді жəне арақашықтықтың өзі де бөгеттік қызмет атқарады. Уақыт жəне кеңістік бойынша тарала қоныстануға табиғатта бақыланатын кездейсоқ түрлердің мекендерге бейімделуі жəне климатқа үйренуі жатады. Мысалы, Батыс Еуропаға картоп қоңызының таралуын алуға болады1918 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін коларад қоңызының шығысқа қарай тарала қоныстануы жалғасып келеді. Осы қоңыздың батыстан шығысқа қарай қоныстануына 50 жылдан астам уақыт кетті жəне олар 4000 км қашықтықты игерді. Ресейдің еуропалық бөлігінің көп жерін олар əлі мекен еткен жоқ, егер адамдардың онымен күресін есепке алмасақ, колорад қоңызының таралуының мерзімін тек уақыт қана көрсетеді. Белгілі бір түрлердің мекендерде болмауы ертеде кедергілердің бар болғанын көрсетеді. Қазіргі кезде ол кедергілер болмаса да қоныстану ұзақ уақытты қажет етеді. Осындай қонысталмаған аудандарға мұзды материктер жатады. Бұл кедергілердің тек уақытша екенін дəлелдейді. Себебі кедергілер пайда болады жəне жоғалып отырады, нəтижесінде жануарлар үшін тарала қоныстанудың жаңа мүмкіндіктері ашылады. Бөгеттердің болуы немесе жойылуы, тарала қоныстану шарттарының өзгерісі туралы сұрақтар – зоогеографияның негізгі мəселелері болып табылады. Жануарлардың белсенді түрде қоныстануы əлемдік мұхитта жəне құрлықта тіршілік ететіндер үшін тəн қасиет. Ішкі сулар өзара бөлектенгендіктен, ондағы тіршілік ететіндердің арасында белсенді таралу сирек кездеседі жəне тек қана дернəсілдері тек суда болатын ұшатын жəндіктерге (су қоңыздары, инелік жəне т.б.) тəн. Белсенді түрде қоныстану түрлі өзіндік қозғалыстарға (ұшу, жүгіру, еңбектеу, жүзу жəне т.б.) негізделеді. Strepto-pelia decaocto түріндегі шығыршықты орман кептерлерінің тарала қоныстану қарқыны керемет. 1925 жылға дейін ол Болгарияның солтүстігінде тіркелген, ал 1955 жылдары барлық орталық Еуропаға тарала мекендеді, содан соң Бельгияның, Голландияның, Данияның, ал 1957-1958 жылдары Норвегияның жəне Балтық теңізінің жағалауында тіркелді. Осынша күрт таралудың себептері белгісіз. Құрлықтағы хайуандардың су бөгеттерін жүзіп өтуі байқалады, сөйтіп олар аралдарды жəне суға жақын орналасқан материк маңына қоныс аударады. Бұғылар, бұландар жəне еліктер жақсы жүзеді. Жүзу – ақ аюдың əдеті болып табылады. Гиппопотамдар ені 30 км теңіз бұғазын жүзіп, Занзибар аралдарына жеткен, сондай-ақ ласка /аққұлақ/ сияқты ұсақ жануарларда 1,5км жүзіп өте алады. Рекордтық жүзу қолтырауындар үшін 1000км құрайды. Жыландарда жүзеді, ал амфибиялардың қоныстануы тек тұщы суда ғана мүмкін, тұзды су олар үшін қолайсыз. Баяу түрде қоныстану тасымалдың түрлі факторлары арқылы жүзеге асады. Жануарлардың немесе олардың жұмыртқалары жəне дернəсілдері түрліше тасымалданады. Əлемдік мұхит мекендеушілері теңіз ағыстары арқылы қоныстанады. Ағыстарды қозғалысқа икемделмеген, бірақ қалықтау органдары (дененің ісінуі жəне өскіндері, инесі, майлы жəне ауа көпіршіктері) жақсы жетілген түрлер – планктондар пайдаланады. Су қабатында осындай қасиеттерімен организмдер маңызды арақашықтықтарды жүзіп өте алады. Бентосты, əсіресе мұхитта болатын организмдер планктонды немесе нейстонды дернəсілден тұрады, сондықтан олар теңіз ағыстарымен тарала қоныстанады.

.

Ағыс жылдамдығын жəне дернəсілдердің, əсіресе қозғалмайтын бентосты түрлердің өмір сүру ұзақтығын есепке алып, олардың жүзу арақашықтығын жеңіл анықтауға болады. Гольфстрим ағысы тəулігіне 120 км (яғни орташа жылдамдығы 5 км/сағ) өтеді, шығыршықты құрттардың дернəсілі 20 күн өмір сүреді, сонда олардың өтетін арақашықтығы 2400 км, ал инетерілер үшін 40 күннің ішінде 4800 км болады. Теңіз ағыстарын медуза, сифонофорлар, көптеген шаяндар тарала қоныстануда қолданады. Литоральді жануарлар үшін теңіз тереңдіктері бөгет болады, бірақ олардың қалқып жүзетін дернəсілдері үшін бұл кедергілер жеңіл игеріледі. Əлемдік мұхиттың бір ендіктегі алыс аудандардың литоральдік фауналарының ұқсастығы осымен түсіндіріледі. Баяу қозғалатын жануарлар кішкене еріндер, коралдар, мұртты шаяндар, моллюскілер мұхиттағы заттарды, бөренелер немесе ағаштардың діңдерін қолданып, алыс қашықтықтарға тасымалданады. Баяу вагильность тұщы су жануарлары, əсіресе, омыртқасыздар үшін тəн қасиет. Барлық тұщысу фаунасы белгілі бір мөлшерде пассивті қоныстану үшін ыңғайлы келеді. Тұщысу жануарларының құрлықта қозғалатын арнаулы органдары болмайтындықтан, бір-бірінен ажыратылған су қоймаларындағы түрлердің ұқсастығын тек осымен ғана түсіндіреді. Баяу түрде қоныстанудың түрлі тəсілдері бар, оларға өзен ағысы көмегімен қозғалу, қалқыған заттармен бірге жəне желмен таралу, ұсақ организмдердің суда жүзетін құстардың табандарына жабысып тасымалдануы жəне т.б жатады. Ағын сулар арқылы қоныстану гидрохория, ал желмен таралу анемохория деп аталады. Жануарлардың көмегімен тарала қоныстану – биохория деп аталады жəне ол көбіне кездейсоқ əрі заңды түрде болады. Оның ерекше бір жағдайы – форезия – бір организмнің басқа мекенге қоныстанғанға дейін екінші организмге ұзақ уақыт бойына байлануы. Мысалы, паразиттердің тарала қоныстануы олардың иелерінің белсенді қозғалысына байланысты болады.

Таратыла қоныстанудың ерекше түріне антропохор жатады, яғни адамның қатысуымен жануарлардың таралуы. Түрлі материктерде орналасқан елдер арасындағы қарым-қатынастардың дамуы, жүктер жəне тауарлар тасымалы əртүрлі жануарлардың қоныстануына мүмкіндіктер береді. Сонымен қатар, жануарларды интордукциялау жəне жерсіндіру жоспарлы түрде өткізіледі. Адам əртүрлі жануарлардың баяу тарала қоныстануының факторы рөлін бұрыннан бері орындап келеді. Ертедегі қарапайым жел қайықтармен мұхитта жүзе білген полинезийлер жабайы шошқаларды жəне иттерді Тынық мұхит аралдарына тасымалдаған, олар жергілікті фауналардың құрамына содан соң кірді жəне тағыланды. Əрбір жүз жылдықта жануарлардың тасымалдануы біршамаға көбейді. Бірақ, көбіне зиянды жəне ауруқоздырушы жəндіктердің таралуына жағдай жасалды, ХХ ғасыр ортасында көп елдерде карантин қызметтері жасақталды. Антроптық ықпалмен алдымен ландшафтты өзгертіп, одан соң жануарлар əлеміне тікелей немесе жанама түрде əсер етуді зоогеографиялық өте маңызды фактор ретінде бағалауға болады.

Жануарлардың көптеген түрлерінің əртүрлі қабілетпен тарала қоныстануына қарамастан, олар бөгеттерді жеңуі жəне жаңа аудандарды қоныстануы мардымсыз. Қоныс аударушы организмдерге биотоп немесе онымен ұқсас экологиялық ең төменгі топ керек. Егер ондай төменгі түрлерді таппаса, оның нəтижесі екі жақты болады: түр өледі немесе экологиялық қажеттілігін өзгертеді. Қоныс аударушылардың полиморфизмі неғұрлым үлкен болса, соғұрлым қажеттілікті өзгерту жеңілірек болады. Қоныс аударушылардың тірі қалуы сыртқы факторлардан əрі олардың өзіндік қасиеттерінен тəуелді. Егер жаңа тіршілік ортасының параметрлері бұрынғы ортамен салыстырғанда аз болса, онда қоныстану бірқалыпты жүреді. Осындай жағдайларға Ұлыбританияға ұқсас климаттан Жаңа Зеландияда еуропалық жануарлардың жерсінуі жатады. Бірақ, қоныстану проблемасы қоршаған ортаның физикалық факторларымен ғана емес, биоценологиялық əрекеттермен де шешіледі. Түрлер бəсекесі биоценоздың тұйықтайды жəне түрлердің материктер биоценозына енуіне кедергі болатын негізгі себеп болып табылады. Аралдар фаунасында экологиялық төменгі сатыдағы түрлер көп. Сондықтан, қоныс аударушылардың оларды мекендеуі бөгетсіз жүзеге асады. Олардың басты мақсаты жаңа экожүйеге ену болып табылады. Жаңа түрлердің қоныс аударуы жəне мекендеуі бірқатар жағдайда, бəсекеге қабілетті жəне экологиялық əлеуеті жоғары түрлердің байырғы түрлерді ығыстыруына əкеледі. Дəл осылайша, Жаңа Зеландияда құстардың европалық түрлері жаппай жергілікті түрлерді ығыстырды. Солтүстік Америка жəне Австралия өзендеріне қоныстанған тұқы балықтар жергілікті тұқымдарды ығыстырды. Белорусия жəне Германия көлдеріне əкелінген жіңішке шаяндар қысқа мезгілдің ішінде жалпақ шаяндарды алмастырды. Адамның шаруашылықтағы қызметі ландшафтты ғана өзгертіп қоймай, сонымен бірге байырғы түрлердің ығысуына жағдай жасады жəне жаңа қоныстанғандар үшін қолайлы жағдайлар жасады.

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.