Жылқы шаруашылығы. Жылқының сыртқы пішіні

Home » Рефераттар » Жылқы шаруашылығы. Жылқының сыртқы пішіні
Рефераттар Комментариев нет

Мал шаруашылығының ірі саласы — жылқы шаруашылығы. Жылқыны қазақ даласында мол өсіруге толық мүмкіншілік бар. Өйткені жылқы малын қой шаруашылығымен үйлесімді дамытудың маңызы зор. Ол әсіресе ауыл шаруашылығында пайдаланылмайтын орман-тоғайлар, өзен-көл жағалары, шөл және шөлейтті далалар мен жайылымдарда өсіруге өте қолайлы. Сондай-ақ, дәнді дақылдар егілген жерлер, әсіресе еліміздің солтүстік өңіріндегі, егін орағынан кейін масақ, күзде шыққан балауса жасыл алшындар қыста жылқыны тебіндетуге жарайды.
Жылқыны қолда ұстап баңқанда оларға азық ретінде берілетін жемазық дақылдар қаншама. Жоғарыда айтылған жылқы малын өсіруге қолайлы жағдайлармен бірге жылқыдан алынатын шикізат өнімдері (ет, сүт, қазы-қарта, қыл, қымыз, т.б.) халықтың азың-түлік өнер-кәсіптік шикізат жөніндегі өскелең қажеттіліктерін толық қанағаттандырушы, әрі жылқы көлік малы.
Қазақ елінде кең тараған ат ойындары, ат спорты (жастарды шеберлікке, батылдыңқа, жылдамдықңа, ыңшам-дылыңқа баулитынын ескерсек), жылқы малының халың шаруашылығындағы маңызы арта түседі.
Қазаңтың әйгілі жазушысы Ғ.Мүсіреповтың «Мен машина, техника сияқты заманымыздың поэзиясын немерелеріммен бірге сезінсем, ат поэзиясын бабала-рымдай сезінсем керек», — деуі, жылқы малының ата-бабамыздан бері дамыған әрі де дамитын дәстүрлі шаруа-шылық екенінің белгісі.
Жылңы малынан алынатын шикізат өнімдерін өңдеу арқылы ңанынан бағалы препараттар жасалса, еті ңүнар-лы азық, сүті — шипалы сусын, терісінен төсеніш түрлері, киім-кешек дайындалады, ал сүйегі зергерлік бүйымдар жасауға, қылы әр түрлі түрмыс қажетіне керек-жараңңа (бүғалың, шылбыр шідер, арқан-жіп, қыл-қобыз) пайда-ланылады, ңиы — жеміс-жидек өсіретін шаруашы-лыңтарда негізгі тыңайтңыш. Қүлын терісі өте бағалы, жылқы ңылы экспорттың шикізат. Жылқыны жүрсе -ңанаты, ішсе — сусыны, жесе — азығы ретінде пайдала-нып келген еліміздің дәстүрлі саласы — жылқы шаруа-шылығының бүгінгіжасүрпаңтытәрбиелеуде, келешек-те халықтың талғамы мол, жан-жаңты сүранысын қамта-масыз етудегі, әрі өркениеттегі мәні үлан-ғайыр.
5.1. Жылқының сыртқы пішіні (экстерьері)
Жылқының сыртқы пішініне (экстерьерін) ңарап оның жүмысңа қабілеттілігін және өнім сапасын едәуір дәрежеде анықтауға болады. Жылцы мцшелері. Жылңының басы етті және етсіз ашаң деп бөлінеді. Етті басты тағы сөлекет деп те атай-ды. Етті бас үлкен келеді, ерні ңалың, танауы үлкен, кішкене, көздері сығырайып тұрады. Басы етті жылңы-лардың әсіресе екі көзі мен танауының астынан ңан та-мырлары білеуленіп көрініп түрады. Мүндай жылңы-лардың көздері мөлдіреген үлкен, мүрынды келеді, екі ңүлағы ңайшыланып түрады. Осының бәрі жылңы де-несінің шираң, күшті, әрі төзімді екендігін көрсетеді.
Мойны. Мойынның негізгі сүйегі жеті омыртңа мен жүлыннан қүралады. Мойынның бүлшың еттері тығыз, ңалың болады. Үзын, орташа және қысқа мойын болып бөлінеді. Жүйрік және желгіш жылңылардың мойны үзын келіп, бүралып түрады. Ауыр жүк тартатын жыл-ңылардың мойнының үзындығы орташа болып, жуан да, бүлшық етті келгені жақсы. Мүның өзі жылңының зор күші бар екенін білдіреді.
Шоцтыгы. Шоңтыңтың негізі — білікті үзын сербегі бар төс сүйегі. Шоңтық бүлшың етті, биік әрі кең келсе жаңсы болады. Шоңтығы қушық әрі шошақ болса, жыл-ңының арқасына ер батып, жиі жауыр болады.
Арцасы. Арңа кеуде омыртңалары мецоларға жалға-сатын ңабырғалардың имек басынан ңүралады. Жылңыға бүйірінен қарап арңаның үзындығы (ңысңа, орташа, үзын) мен сырт көрінісін (түзу, бүкір, ңайңы, салыңқы) байқауға болады. Бүкір және салыңңы арңа сияқты, ңайңы арңа барлың түңымдағы жылңылардың үлкен кемістігі болып табылады. Көбінесе жылңының арңасы жүре-жүре, ңартая келе ңайңы тартып, салыңқы келеді. Арңаның жалпақ болуының зор маңызы бар. Белі ңушық, бүлшьщ еті босаң болса, жылқының кеудесіз, әлсіз екенін көрсетеді. Керісінше, бүлшық етті, жалпаң арңа жылқының зор күші бар екенін көрсетіп түрады.
Белі. Белдің негізі — арңадағы сербекті омыртқалар. Барлық түңымдағы жылңылардың белінің кеңдеу келіп, сауырына жалғасып түрғаны жақсы. Бүлшың еттері нашар өскен, белі босаң жылқылар да көп кезде-седі, мүндай жылқылардың сауыры мен белінің жалғасатын жері шүңыр болады, ал шүңыр бел оның мүсінін бүзып түрады.
Сауыры. Сауыр жамбас сүйектері мен ңүйымшаң сүйектерінен қүралады. Жамбас пен қүйымшақтың жалғасатын жерінің бүлшың еті шымыр келеді, жылңы-ны жүмысқа пайдаланғанда мүның зор маңызы бар. Жылқы сауырының үзын, жалпаң, бүлшық еттерінің шымыр болғаны жақсы. Сауырды түріне қарап сербекті сауыр, дөңгелек сауыр, сүйір сауыр деп, ал еңкіштігіне ңарап — қалыпты сауыр, тік сауыр, салыңқы сауыр деп бөледі. Сербекті сауыр көбіне ауыр жүк тартатын жылңы-ларда болады. Ауыр жүк тартатын жылңылардың сер-бекті сауыры болғаны бәрінен де жақсы: мүның өзі оның бүлшық еттерінің шымыр екенін білдіреді. Мініс және желгіш жылқылардың сауырының түзулеу, дөңгелек келгені жақсы. Салыңқы сауыр барлық жағдайда да жылқының мүсінін бүзып түрады. Жылңының мүндай мүсіні оның бүлшық еттері мен сүйек бітімінің нашар да-мыганын білдіреді, жылқы өскен кезде оған жеткілікті мөлшерде азық берілмегенін дәлелдейді.
Кеудесі. Кеуденің таянышы ңабырға, төс омыртқа мен төс сүйегі. Кеуденің кең болуы ең алдымен қабырғала-рының үзындығына, ал омыраулы болуы ңабырғалары-ның иілгендігіне байланысты. Қабырғалары неғүрлым иілген болса, жылқы соғүрлым еті салқы төсті келеді. Қабырғаларының иіні кем болса, жылқының екі бүйірі ішіне кіріп, кеудесі ңушиып түрады. Жылңы неғүрлым кеуделі, салңы төсті болса, өкпе мен жүрек жататын кеуде қуысы кең, омыраулы келеді. Кеудесі қушиған жылқылардың өкпесі мен жүрегі де кішкентай болады, сондықтан олар әлсіз әрі жүмыстатез болдырғыш келеді. Құлын өскен кезде оның кеудесі бойынан тезірек дамуға тиіс. Құлынды азыққа жарытпау оның бойынан гөрі кеудесінің керіле өсуіне көп кедергі жасайды.

LEAVE A COMMENT

Лимит времени истёк. Пожалуйста, перезагрузите CAPTCHA.