Мысыр тілінде үш жарым мың жылдан астам уақыт аралығында жазған, сондықтан тіл­дің түрленуі мен өзгеруі заңдылық. Жазба ескерткіштері өз тіршілігінің 35 ғасырында бір­не­ше төмен­гідей даму кезеңдерінен өтті:

1. Ежелгі патшалық дәуірінің көне мысыр тілі (б.з.д. XXX-XXII ғ.)
2. Орта мысырлық немесе классикалық oрта патшалық дәуірінің тілі (б.з.д. XXII-XYI ғ.)
3. Жаңа патшалық дәуірінің жаңа мысыр тілі
4. Демотикалық тіл (б.з.д. YIII ғ.- б.з. III ғ.)
5. Копт тілі (б.з. III ғ. басталған)

Ғылымда белгіленген дәстүрге сәйкес мысыр тілінің даму кезеңдерін жеке тіл ретінде қарас­тырамыз, себебі олар бір-бірінен барынша өзгеше. Солай есептеле тұра, бұл — бір тілдің даму кезеңдері. Мысыр тілі дамуының соңғы сатысын білдіретін копт тілі тілтану ғылы­мында жеке өзіндік тіл болып саналады.

Демек, мысыр әдебиеті бір тілде, яғни мысыр тілінде жазылған деп негіздейміз. Өйткені мысырлықтардың өздері әдеби дәстүрлерінің үздіксіздігін сезінген. Өз кезінде классикалық тілде жазылған орта патшалықтың әдебиет ескерткіштерін жаңа патшалық дәуірінде үйрет­кен, жаңа мысыр тіліне аударған. Классикалық тілде кейінгі уақытта да жазуға тырыс­қан. Тілдің біркел­кілігінің арқасында ежелгі әдеби сюжеттер мен мотивтер ғасырлар, мыңжыл­дықтар бойы өмір сүрген.

Мысыр жазбасы — дүниежүзіндегі жазулардың ең көнесі. Өз тарихында мысырлықтар жазудың екі жүйесін иерог­лифтік және иератикалық қолданды. Б.з.д. YIII ғ. тағы бір күрделі демотикалық жазу түрі пайда болды, ол өзінің ерекшелігіне қарамастан иератикалық жазуының кезекті кезеңі болып табылады. Белгілі орыс мысыртанушысы Б.А. Тураевтың салыстыруына сүйенсек иерог­лиф­тік, иератикалық және демотикалық жазулар арасындағы қатынас біздің баспа, қолжазба және стенографиялық таңбалар арасындағыдай.

Мысыр мәдениетінің бөлігі болып табылатын мысыр әдебиеті тәуелсіз Мысыр мемле­ке­тіне қарағанда барынша ұзақ өмір сүрді. Б.з.д. 332 жылы Мысырды Александр Македонский жаулап алса, б.з.д. 30 жылы ол Рим империясының құрамына провинция ретін­де кірді. Бұл ретте мысыр мәдениеті жаңа саяси жағдайларда өмір сүріп, дами бастады. Мысыр әдебиетін оқып зерттеу ерте­ден-ақ мысыртанудың дербес саласына айналғанына қара­мастан, мамандар оның тарихын кезеңдеуде сыртқы белгілеріне сүйенгенді қалайды, сон­дық­тан тіл және мем­ле­кет тарихы секілді Ежелгі патшалық, Орта патшалық, Жаңа патша­лық және демотикалық кезеңдері деп бөледі.

Кез келген әдебиет сияқты, ежелгі мысыр әдебиеті қоғам өмірімен және оның идеоло­гия­сымен тығыз байланысты болған. Ежелгі Мысырда дін идеологиясы басым болған­дықтан, әде­биет­те оның әсерінің болуы әбден түсінікті. Алайда мысыр әдебиеті тек діни және аңыз­дық мәтін­дермен берілген деуге болмайды. Керісінше, ол әдеби жанрлардың алуан түрлі­лігімен ерекшеленеді.

Оның құрамында ауыз әдебиетімен бітесе қайнасып кеткен халық ертегілері (Весткар папиру­сындағы ертегілер, Екі ағайынды туралы, Ханзада туралы), өмірде орын алған оқиға­ларды шабыттайтын әңгімелер (Синухе мен Ун-Амон хикаялары), тарихи сипаттағы патша­лар жазбалары, діни жазбалар (құдайларға арналған әнұрандар/, философиялық ойлар (Арфист әні), аңыздар, махаббат лирикасы, этикалық нұсқаулықтар т.с.с.

Ежелгі патшалық әдебиеті (б.з.д. III мыңж.). Осыдан жүз жылдан астам бұрын Каир­дан алыс емес жерде белгілі француз мысырта­нушысы Г.Масперо б.з.д. XXY ғ. соңына – XXIII ғ. ортасына жататын Y және YI әулеттердің бес перғауыны пирамидаларындағы ішкі ғима­рат қа­быр­ға­ларына сызылған жазуларды ашты. Ғылымда ол «Пирамида мәтіндері» атауымен бекітілді.

Өлген адаммен қоса тамақ, су, қажетті заттардың барлығын жерлеу тек ежелгі мысыр­лық­тарға ғана емес, көптеген халықтарға тән дәстүр болғаны белгілі. Неміс ғалымы К.Зете­ның айтуы бойын­ша мысырлықтар өлгеннің әруағына арналған әдеби шығарманы да бірге жерлеген, солар­дың бірі «Пирамида мәтіндері болды».

Мысырлықтардың адам табиғатына, өлімге, ақиретке деген көзқарастары ежелгі дәуірде, б.з.д. IY-III ғ. біртұтас Мысыр мемлекетінің қалыптасуына дейін пайда болды. Өкінішке орай, бұл жөніндегі біздің танымымыз жеткіліксіз. Олардың пайымдауынша, адам тек көзге көрінетін ет пен сүйектен ғана емес, сол секілді көзден тыс бір не бірнеше субстан­циялардан тұрады. Әр адамның КА-сы /субстанциясы/ о дүние­­де мәңгі жасайды, мәңгі өмір сүруінің шарты тірі қалғандардың қамқорлығында болды. «Пирамида мәтіндерінде» перға­уын-билеушінің о дүниедегі тағдыры біркелкі суреттел­мейді: біреуі құ­дай­ға жақындасты­рылса, енді біреуін «ұлы құдай» санатына қосады.

Бірақ өлген перғауынның құдайларға жақындығы тірілердің дабылын азайтпады. Өлген адамды құдай әлеміне жақындастыру перғауынның әдеттен тыс қуаты мен беделі жөнінде ой­дың пайда болуына әсер етеді. Сиқырлық әсерді күшейту үшін мысырлықтар «Пирамида мә­тін­де­рін­дерінде» салт-жоралық поэзияға тән әдеби әдістерге (аллитерация, параллелизм т.б.) жүгінген. «Пирамида мәтіндеріндері» өлген перғауынға құдайлар қоғамында мәңгілік өмірге кепіл болуы тиіс болды.

Мысыр діні мен «Пирамида мәтіндері» жайлы мынадай қорытындыға келеуге болады: ең бастысы — қарапайым адамның мәңгілік өмір сүруге талпынысының бейнесі, сол кездегі адам­­дардың мәңгі жасайтын құдайларға ұқсап, ажалды жеңуге деген аңғырт сенімі. Мысыр­лық­тар өмірді сүйгені соншалық, жерде өмір сүре отырып, Б.А.Тураевтың айтуынша «ажалға қарамастан өлмеуге» дайындалған.

Ерекше мазмұнды әрі қызықты өмірбаяндар Y және YI әулет уақытынан жеткен (б.з.д. XXYI-XXIII ғ.). Y әулет перғауыны Неферкардың уәзірі әрі бас құрылысшысы Уашптах жаз­ба­­сын­да сол ақсүйектің күтпеген ажалы туралы драмалық әңгімесі баяндал­ған. Балалары мен айналасын­дағылар қоршаған патша Уашптах басқарған құрылыс жұмыстарын қарайды. Құ­ры­лыс барысына қанағаттанғанын білдірген билеушіге уәзірдің жауап қатпағанын байқа­лады. Сол кезде ол талып қалған екен. Перғауын оны сарайға апаруды және емшілерді дереу шақыруды бұйы­ра­ды. Папирус-анықтамаларын алып келген олардың білімдері жеткі­ліксіз болып, патша­ның сенімді құлы қайтыс болады. Бізге бұл тарихи оқиғаның фрагментті жазуы ғана емес, уәзір өлімін бейнелеген барельеф те жеткен.

Ақсүйектердің жазулары Мысыр қоғамының жоғарғы қабатының өнегелі кодексі – бұл қоғамның этикалық талаптарын көрсететін нақты немесе алдауыш кодексі жөнінде хабар­лайды. Бұл жазулардың авторлары үшін шабыт көзі ежелгі патшалық дәуірінде гүлденген дидактикалық әдебиет болды.

Орта патшалық әдебиеті (б.з.д. XXII-XYI ғ.). Орта патшалық кезеңіндегі мысыр әде­бие­тін классикалық деп атау қабыл­данған. Сол уақыттан жеткен ескерткіштер ежелгі әде­биетпен салыс­тыр­ғанда барынша құнды және алуан түрлі.

Орта патшалық кезеңінің бірнеше папирусы барынша ерте уақытқа сәйкес келеді, соның ішінде «Шешен тілді адам туралы повесть» ерекше. Повесть әрекеті X әулеттің патшалық ету уақытына жатады. Шын мәнісінде, повесте қандай да бір оқиға желісі жоқ. Ол — ауыл шаруасының жоғары шенді сарай қызметкеріне оның қол астындағы қызметшісінің оны тонап кеткендігіне қатты ашуланғаны туралы баяндайтын тоғыз жоғары дәре­желі аса мәнер­лі сөздерден тұратын өтімді шағым. Бұл сөздер жазбаша жазылып қызыл тілді өзі секілді ұнататын перғауынға жеткізіледі. Ақырында жапа шегушіге шығынын төлеп, тіпті сыйақы береді. Бұл риторикалық үлгі елдің ішкі жағдайын бекіту идеясымен, онда әділ, шыншыл соттың билеуімен сарындас.Сол секілді перғауынның өз ұлы Мерикарға «Гераклеопольдың ұлағаты[2]«. «Ұлағат» авто­­ры өз баласымен, яғни келешек патшамен елді басқару тәжибесімен бөліскен, мәтін та­ма­ша ойларды қамтиды. Мысалы, «Бай халық көтеріліске шықпайды», «тіл — бұл қылыш (патшаның)», «сөз кез келген қарудан күшті», «кектенбе, өзінді өзін ұстаған жақсы», «өзіңе сені сүйетіндерден ескерткіш жаса». Бір сөзбен айтқанда, бұл «Ұлағат» Мысыр мем­лекетінің басшыларының саяси ойларының жоғарғы деңгейіне куә болатын қызықты пікір­лерді табамыз.

Ал Весткар папирусының ертегілері (Орта патшалықтың соңы) басқа жанрға жатады. Олар ортақ шеңберге біріктірілген: Хуфу IY әулетінің бізге белгілі перғауыны өз ұлдарына көне заман туралы әңгімелерді естігісі келетінін айтады, оның ұлдары белгілі данышпан Дже­де­фхор, Хафра (Хефрен) тақ мұрагері және екінші ұлы пирамиданы салушы және кіші ұлы Бауфра кезекпен әкесіне ертегілер айтады. Ертегілер немесе әңгімелердің бірігуі – Батыс («Декамерон»), Шығыс («Панчатантра», «Мың бір түн») әдебиетіне белгілі үйлесімділік тәсіл. Весткар папирусында бұлар әлем әдебиетінде алғаш кездесті.

Шебер өңделген халық шығармашылығымен бірге орта патшалықтың әдебиетінде басқа жанр­ға тиесілі ескерткіштер табылған. Біріншіден, діни көзқарас негізіндегі әдеби құндылы­ғы­мен ерекшеленетін шығармалар болды. Мәселен, құдайларға арналған әнұрандарды айта кетсек, Хапи (Нілдің құдайы әнұрандары, Осириске және т.б. құдайларға арналған.

Осирис культінде өлместік туралы жалпы таралған догманың антитезисі ретінде орта­лық патшалық дәуірінде «Арфист өлеңі», яғни алдыңғысына қарсылық мазмұнда пайда бол­ды. «Арфист өлеңінің» ең толық нұсқасы жаңа патшалықтың 500 ж. шамасына жататын Хар­рис папирусында сақталған, Интеф XI әулеті­нің перғауындар уақытына жатады.

«Неферти болжамдары». Снофру IY әулетінің перғауыны өз сарайында көңілсіз болған­дық­тан, оны серігітетін данышпан табуға бұйырады. Олар Нефертиді ертіп келеді, ол пер­ғауын­нан өткенді немесе келешекті білгісі келе ма деп сұрайды. Патша келешегін білгісі келеді. Неферти алдағы қорқыныштарды жориды: Ніл құрғап, құрылыққа айналғанда аштық белең алады, елді жалпылай бүлік басады, адамдар бір-бірін жек көріп, қауіптенеді, шығыс­тан көшпелі азиалықтар келіп халықты қанай бастайды және т.б. Бірақ оңтүстіктен, яғни Жоғарғы Мысырдан Амени мысырлықтарды құтқарып, таққа отырады. Қайратты әрі әділ қолбасшы елде тәртіп орнатады, азиаттық басып алушыларды қуады, ел қалпына келеді. Амени — XII әулеттің негізін салушы I Аменемхаттың /Эхнатон/ қысқарған аты.

Келесі шығарма — ежелгі мысыр әдебиетінің інжулерінің бірі, «Синухе әңгімесі» деген атпен әлем әдебиетінде белгілі. Мұның авторы мысыр мәдениетін жетік білуші, терең психолог болды. Бұған көп нұсқадағы толықтай немесе бөлектенген әңгіме мәтіні куәланды­ра­ды, сонымен бірге мысырлықтардың көркемдік талғамының нәзіктігін көрсетеді. Әңгіме бірін­ші жақтан жазылған, қайталауларды және тілдің бірдей болуын кездестірмейміз. Кері­сінше шығарманың тілі бай және әдемі, грамматикалық оралымдар мен фрезеология әсерлі. Суреттеулер жанды, әдеттегідей емес, автор сөзсіз шындықты көркемдік тұрғыдан ұғыну қабілетімен дарынды болған.

«Синухе әңгімесі» шынайы тарихи жағдайды тірі суреттегені соншалықты, тіпті ол тарихи тұлға деген ой пайда болады. Мүмкін, алайда мұны дәлелдейтін құжаттар жоқ. Қалай болса да, «Синухе әңгімесі»  бағалы тарихи қайнар көз болып табылады. Шығармаға өз лауазымдарын атап шығып, Синухе әңгімесіне кіріседі. Сарай маңында болғанда Синухе I Аменемхаттың баласы, болашақ патша I Сенусертпен ливийллік темеху тай­пасына қарсы жорықта бірге болады. Осы уақытта I Аменемхат кенеттен өз резиден­циясында қаза табады. Түнде сарай резиденциясынан келген елшілер I Сену­сертке патша өлімі туралы хабарлаған кезде-ақ «тоқтамай, әскеріне де хабарламай  сұңқар  жол серіктері­мен ұшып кетті» делінген. Ол, әрине, бүлік мүмкіндігіне жол бермеу үшін астанаға асығады. Лагерьде қалып қойған Синухе кездейсоқ болашақ перғауынға қастық туралы әңгімені есті­ген беті, қатты шошып елдің солтүстік-шығысына қашуға шешім қабыл­дайды. Әбден жол тауқыметіне азып-тозған ол Кедем елінде Ретену  билеушісі Амунешимен кездеседі. Билеу­шінің сеніміне кірген Синухені енді өз қызына үйлендіріп, оған шұрайлы жерлерді бергені туралы; Кейін Синухе тайпа көсемі болуы, халық арасында құрметке ие болғандығы; балаларының ер жеткендері т.с.с жөніндегі жетістіктерін жазған. Жылдар өте берді, қарттық жақындай бастады. Синухе өз елін аңсады. Дүниежүзілік әдебиет тарихында бірінші рет бұл сезім оның тілегінде көрініс тапты: «О, Құдайым, менің елден қашуымда бірге болған, мейі­рімді болшы маған қайтадан, мені патша сарайына әкелші! Менің жүрегім­нің күнде болатын жер­лерін тағы бір мәрте көруге мүмкіндік берсең. Туған елімде жерлен­ген­нен не артық бо­луы мүмкін? Көмектесе гөр маған! Өткен уақыт ғажайып. Құдай маған мейірім­­­­­­ділігін азайт­пады. Қазір де мейірімді бола гөр».

Синухе қалауы жоғарыдан да, кек сақтамаған перғауыннан қабыл болған. «Синухе әңгі­месі» — осы күні де қызығушылықпен оқылатын тамаша шығарма. Ол сондай-ақ сол уақытта­ғы оқыр­манның көңілін аудармауы мүмкін емес еді, себебі ол батыр әрі батыл патшаға және тағдыры таңқаларлық Синухенің өзіне арналған.

Жаңа патшалық әдебиеті (б.з.д. XYI-YIII ғ.). Жаңа патшалық кезеңінде ішкі және сырт­қы гүлдену нәтижесінде Мысыр орасан дүние­жүзілік державаға айналып, сыртқы әлем­нен бөлек­теуінін жойды. Мұндай тарихи өзгерістер, әрине, әдебиетте де өз әсерін айшық­тады, әсіресе әнұран табыспен қолданылды.

Әнұрандармен қатар жаңа патшалық дәуірінің діни әдебиеті «Өлілер кітабының» 125-ші тарауы ерекше саналды, өйткені «Пирамида мәтіндері» тек патшаларға арналса, бұл керісін­ше қайсыбір пақырға да көмектеседі деген сенім қалыптасты. Мәтіндердің 125-ші тарауы өзі­нің мазмұнымен ерекшеленеді: онда өлген адамның жанына Осиристің табыттық соты сурет­теледі. Бұл табыттық сотының мәні: адам жанының жерде жасаған іс-қимылдары дұрыс деп танылса, мәңгілік өмірмен қамтамасыз етілді; қылмыскердің немесе күнәһардың жаны екін­ші және соңғы өлімге берілді. Мұнда өлген адам жасамауы тиіс күнәлар мен қылмыстар тізі­мі келтірілген. Сиқырлы мазмұнды көптеген басқа тараулардың арасына жоғалған «Өлілер кітабының» 125-ші тарауы мысырлықтардың жоғарғы дәрежедегі талап­та­рын байқауға болады.

Ауыз әдебиетінен фрагментарлы түрде сақталған басқа аңыз-ертегілер көптеп кездеседі. Аңыздық емес мазмұндағы ертегілер де барынша қызықты. Соның ішінде «Екі ағай­ын­ды туралы» ертегі орны бөлек.

Ертегі қарапайым халықтық типті ағалы-інілі шаруа-егіншілер, кіші інісі далада және үйде қинала еңбек етіп, ағасы мен әйелінің азығын табады. Ертегіде әңгіме кіші інісінің басы­нын айнал­дыруға тырысқан ағасының опасыз әйелі туралы болады. Ештеңе шықпаған соң опасыз әйел күйеуіне ол жоқта інісінің зорлағысы келгенін айтады. Жәбірленген және абыройы төгіліген інісі кұдайдың көмегімен ағасынан кұтылып кетеді. Ол «кедр жазығы» Ливанға кетіп қалады, онда алуан түрлі сиқырлы оқиғаларды басынан кешеді. Соңында іні­сіне алаңдаған ағасы оны Мысырға қайтуын сұрайды, ал опасыз әйелі жазасын алады. Ал кіші інісі Мысыр перғауыны болады.

Сол секілді жаңа патшалық әдебиетінде өзінің өмірлік сенімділігі әрі лирикалығымен «Ун-Амон саяхаты» аталатын мысырлық Ун-Амонның Библге саяхаты туралы әңгімесі құнды. Бір ғана данада жеткен ол Мәскеуде А.С.Пушкин атындағы бейнелеу өнері мемле­кеттік мұра­жайында сақталған, Әңгіме сол кезеңдегі елдер мен Мысырдың саяси жай-күйі туралы қызықты мәліметтер катарын камтиды. Ун-Амон саяхатын сенімділігі мен көркемдік жетістігі бойынша «Синухе әңгімесімен» салыстыруға болады.

Демотикалық әдебиет (б.з.д. YIII ғ. — б.з. III ғ.). XX әулеттің пайда болуы бүлікпен аяқ­тал­ды: биліктің екілік орталықтануының нәтижесінде Мысыр екі жеке облыс­тарға бөлінді. Сонан соң ливий әулетінің XXII және XXIII кезеңінен кейін (шамамен б.з.д. 950-730 ж.) және XXIY әулетінің жалғыз билеушісі Бокхорис патшаның билеуінен кейін (б.з.д. 720 жылы). Мысыр Эфиопия перғауындарының қол астында болды, бұлар ассирия патша­сы Ашшур­бана­палмен талқандалды. Бұл дәуірден тек патшалар мен ақсүйек­тердің жазулары кездеседі.

Саяси мен мәдени жаңғыру саисстық аталған дәуірде XXYI әулеттен (б.з.д. YII ғасыр ортасынан бастап) басталды.

Демотикалық әдебиетте дәстүрлі ұлағаттар дамыды. Британ мұражайында және Луврда­ғы папирустарда қамтылатын Анхшешонка ұлағаты ежелгіден айтарлықтай айырмашы­лығы жоқ. Ал Лейден папирусындағы Инсингер ұлағаты барынша дәлірек. Демотикалық көркем әдебиет негізінен өткенге арналған. Бұл мүлде кездейсоқтық емес. Парсылар, гректер, римдіктер қол астындағы мысырлықтар өз перғауындары басқарған, елдері тәуелсіз және қуатты болған уақыт­тарды естеріне алуға тырысты. Осыған орай «Демотикалық хабар» аталатын б.з.д. III ғ. жататын, басы не аяғы жоқ мәтіндерді айтуға болады. Түсінуге өте ауыр жазылған бұл мәтіндер жөнінде ежелгі дүние тарихшысы және мысыртанушы Эд.Мейер «олар жалмауыздың қарғыстары секілді» деген. Кейінірек мысыртанушы В.Весецкий «Олар XXYIII-XXX Лагида әулеті тарихымен, яғни парсы­лардың келгенімен байланысты. Мәтін сол кездегі абыздардың көңіл-күйін жақсы аңғар­тады. Автор: «Бөтен жерліктерден кейін елді қайтадан гераклеополдық басқаратын болады» деген болжамын жазады.

Мысыр әдебиетінің әсері көне немесе ежелгі еврей әдебиетінде ғана емес, копт әдебиетінде және араб әдебиетінде көрінді. Басқаша айтқанда, әлемдік әдебиет өте ежелгі әдебиеттердің бірі саналатын Мысыр әдебиетіне міндетті.